Nina mdogo wangu wa kike. Nampenda sana. Lakini kwa miaka mingi, uhusiano wetu ulinisumbua.

Ni mpole, ana akili na mchangamfu sana. Ana nyota ya kuingia sehemu na watu wakafurahia uwepo wake kwa haraka sana. Shida yake ni kuwa baada ya muda anatoweka.

Unatuma ujumbe. Hakuna jibu. Wiki mbili zinapita. Mwezi mmoja unapita. Kisha kuna siku anarudi — na wakati anaporudi, ni mambo mawili tu: inawezekana mambo mabaya yamemkuta au kuna vitu vizuri sana vinaendelea kwenye maisha yake. Hakuna kitu kati ya hayo.

Niliongea naye mara nyingi sana. Hakuna kilichobadilika. Mwaka jana niliamua kumuelezea ukweli wote, nikamwambia: unatoweka, kisha unarudi kana kwamba hakuna kilichotokea. Unajua maumivu ambayo unasababisha?

Akatabasamu kidogo, akasema: “Bro, mimi nina watu wengi maishani mwangu. Lakini nina watu wachache sana wa muhimu. Nawe uko miongoni mwa wale wa muhimu zaidi.”

Sikujua nifanye nini na maneno hayo. Sikujua nifikirie nini.

—

Labda hakuwa anaelewa kasoro yake. Labda alikuwa anaelezea kanuni ya maisha.

Kuna aina mbili za watu katika maisha yako. Watu wa karibu. Na watu wa muhimu. Watu wa karibu wapo katika maisha yako ya kila siku — unakula nao, unapiga nao stori, mnatumiana vichekesho kwenye mitandao ya jamii.

Watu wa muhimu ni tofauti kabisa. Wanabadilisha jinsi unavyofikiri. Unawakumbuka hata wakiwa mbali. Unawatafuta wakati maisha yanakuumiza au yakikufurahisha. Ni watu ambao unajua wapo kwa ajili yako utakapowahitaji, na wewe utakuwa kwa ajili yao watakapokuhitaji.

Watu wengi wanachanganya hizo aina mbili. Lakini si sawa.

Nilipopata ufahamu huo, nilianza kuuona kila mahali. Katika biashara. Katika fedha. Katika afya. Katika ujuzi. Mfumo ule ule, uliojificha chini ya vitu vya kawaida kabisa.

—

Hii inaitwa Kanuni ya Pareto — au kwa lugha ya kawaida, sheria ya asilimia themanini kwa ishirini, 80/20.

Vilfredo Pareto alikuwa mwanauchumi maarufu. Aligundua kitu cha ajabu bustanini mwake — asilimia themanini ya mbaazi zake zilitoka kwenye asilimia ishirini tu ya maganda.

Akaangalia umiliki wa ardhi nchini Italia. Mfumo ule ule. Asilimia ishirini ya watu walikuwa wanamiliki asilimia themanini ya ardhi yote. Aliendelea kutafuta. Uwiano huo ukiendelea kuonekana, tena na tena.

Asilimia themanini ya matokeo yanatoka kwenye asilimia ishirini ya juhudi. Maisha hayapo sawa. Hayajawahi kuwa sawa. Mgawanyo wa vitu daima umekuwa si sawa — na watu wanaojua hilo wanaacha kutafuta usawa.

Badala yake wanauliza swali moja tu: asilimia ishirini ipi ya kwenye maisha yangu inaleta asilimia themanini ya mahitaji, ndoto na malengo yangu?

KATIKA MAHUSIANO

Unaweza kuwa na watu kumi unaowaita wa karibu. Lakini wawili tu kati yao ndio wa muhimu — wale wanaobadilisha maamuzi yako, wale unaowapigia simu wakati mambo yanakuangukia, wale wanaokujali na kukuthamini kwa hali uliyokuwa nayo.

Usitegemee kila uhusiano kubeba uzito sawa. Weka uwekezaji wako wa kweli kwa wale asilimia ishirini wa muhimu. Waache wengine wawe walivyo.

Asilimia ishirini ya watu wanafanya maisha yawe mazuri au mabaya. Asilimia ishirini ya watu wanakusababishia asilimia themanini ya maumivu ya kichwa au furaha ya moyo. Watambue. Ishi nao kwa akili.

KATIKA BIASHARA

Biashara inaweza ikawa na bidhaa themanini na kuamini kila moja ina uzito sawa. Lakini ukweli ni huu — bidhaa moja au mbili ndizo zinazoleta asilimia themanini ya mapato. Zilizo nyingine ni kelele tu.

Ofisi moja inaweza kuwa na wafanyakazi hata mia, lakini asilimia ishirini tu ya wafanyakazi hao ndio wanoingiza asilimia themanini ya mapato na faida kwenye ofisi.

Biashara zinazokua haraka ni zile zinazogundua kanuni hiyo mapema. Zinawekeza kila kitu ndani yake. Nguvu inayotumika sehemu moja inakuwa. Nguvu iliyotawanyika inapoteza uwezo wake wa kuleta matunda.

Jiulize sasa hivi: bidhaa ipi, mteja yupi, njia ipi ya uuzaji ndiyo inayobeba zaidi? Kisha jiulize muda wako wa kweli unakwenda wapi. Jibu hilo litakuambia kila kitu.

KATIKA FEDHA

Watu wengi wanapigia mahesabu ya pesa zao kwa kuogopa kila kitu kwa wakati mmoja. Bili ya umeme. Akaunti ya akiba. Pesa za matumizi ya chakula au nauli Kila kitu, kwa uzito sawa, kwa wakati mmoja.

Lakini ukweli ni huu — maamuzi machache ndio yanayoamua maisha yako yote ya kifedha. Kuanza kuweka akiba mapema. Kuepuka madeni yenye riba kubwa. Kupunguza matumizi mabaya na yasiyo na lazima.

Kama una matatizo ya pesa kila wakati, kuna asilimia ishirini ya matumizi yako inayosababisha asilimia themanini ya matatizo yako ya kifedha. Yatambue. Yashughulikie.

KATIKA AFYA

Unaweza kutumia pesa kwa dawa, matibabu, na mitindo mingi ya maisha ya kisasa. Au unaweza kutafuta mambo mawili au matatu yanayobadilisha afya yako kwa kweli — usingizi, mazoezi, chakula unachokula — na kufanya hivyo kwa uthabiti na uvumilivu.

Utafiti unaonyesha mara nyingi sana kwamba tabia chache ndizo zinazozalisha matokeo mengi ya afya. Kila kingine ni marekebisho tu.

Asilimia ishirini ya mfumo wako wa miasha ndio unaleta asilimia themanini ya matatizo ya kiafya ya watu. Vyakula, vinywaji na kutokufanya mazoezi vinaleta magonjwa mengi kushinda kitu chochote.

Na watu wanaoweza kurekebisha mfumo wao wa maisha kwenye vitu hivyo wanabadilisha afya yao kuwa bora kwa asilimia themanini.

—

HITIMISHO

Mdogo wangu aliniletea maumivu mengi sana kwa muda mrefu kwamile tabia yake. Lakini upande wa pili wa maumivu hayo, nilijifunza kitu kuhusu kanuni ya ufanisi wa Pareto.

Si kila mtu anayekupenda atakuwa karibu kila wakati. Si kila bidhaa utakayo itengeneza itakuza biashara. Si kila ujuzi unaomiliki utabadilisha maisha yako. Si kila tabia utakayoijaribu itakusogeza mbele. Sio kila rafiki uliyenaye atakuwepo wakati wa shida.

Lakini daima kutakuwa na asilimia ishirini. Na asilimia hiyo ishirini ndiyo itakayokuwa na jukumu kubwa katika kubadilisha maisha yako.

Jukumu lako ni kutambua asilimia ishirini inayibadilisha sehemu za maisha yako na kuweka juhudi kwenye hizo.

Panapo majaaliwa..

Watushule

Unajua ile sehemu ya mji yenye mnara wa Askari umesimama katikati. Magari yanazunguka. Watu wanapita haraka haraka. Daladala. Harufu ya mahindi ya kuchoma pembeni. Mnara umesimama tuli, na mji unaendelea kutembea.

Nimepita Mnara wa Askari mara nyingi sana. Wiki iliyopita ilikuwa tofauti. Nilipojikuta naingia kwenye barabara ndogo ya dharura nikasimama. Sikuwa nimepanga kusimama. Nilisimama tu.

Niliangalia upande wa pili wa barabara, mahali ambapo zamani ilikuwa Tanzania Posta Bank. Jengo hilo sasa ni kitu kingine. Walihama. Wana jina jipya. Tanzania Commercial Bank.

Nilipokuwa nimesimama pale, niliikumbuka ile benki ya zamani. Ile niliyoingia kwa mara ya kwanza. Baba alikuwa ameniagiza kumwona meneja wa tawi. Meneja huyo alipaswa kunisaidia kufungua akaunti yangu ya kwanza.

Nilikuwa na miaka kumi na nne. Pengine kumi na tano.

Baba alikuwa amenisukuma kwa wiki nyingi. Fungua akaunti. Fungua akaunti. Sikutaka. Sikuwa na pesa. Ningeweka nini ndani? Lakini alishikilia. Jinsi wazazi wanavyoshikilia mambo usiyoyaelewa.

Basi nikaenda. Nikajitambulisha. Nikamuulizia meneja wa tawi.

Ofisi yake ilikuwa kwenye kona kabisa. Dirisha la ofisi yake lilikuwa likitazama moja kwa moja Mnara wa Askari. Niliketi kwenye kiti cha mbao. Yeye aliketi kwenye kiti cha ngozi.

Tulipiga story kidogo. Akamwambia msaidizi wake aanze kunifanyia utaratibu wa kufungua akaunti. Msaidizi wake alijaza fomu. Nikatia sahihi. Sahihi ni mbaya. Nisingesaini hivyo leo. Walinipa kadi na kitabu kidogo cha hundi.

Lengo likatimia. Nikapata akaunti yangu ya kwanza.

Kwa miaka michache, niliitumia ile akaunti. Pesa za matumizi. Pesa za likizo. Chochote kilichopita mikononi mwangu wakati wa sekondari kilienda kwenye akaunti hiyo. Kisha sekondari nikamaliza. Nikaendelea na maisha.

Nikasahau.

Nilisahau kabisa kuhusu ile akaunti. Kadi ya benki nilisahau kwenye madroo. Kitabu cha hundi kilikuwa kwenye mafaili. Akaunti ikaacha kupokea miamala.

Kwa miaka.

• • •

Wiki iliyopita, nilipokuwa nimesimama pale karibu na Mnara wa Askari, nikiangalia mahali ambapo benki ilikuwa — yote yakanijia kichwani.

Nilirudi nyumbani jioni hiyo. Nilianza kutafuta. Nilifungua faili ambazo sikuzifungua kwa miaka. Bahasha za zamani. Karatasi za zamani. Nikaipata. Kadi. Namba ya akaunti. Hata taarifa ya mwisho ya akaunti.

Taarifa ilisema: shilingi 90,000.

Tisini elfu. Ndio salio nililoacha siku niliyoacha kutumia akaunti.

Niliketi na karatasi. Nikafikiri — Je akaunti bado ipo hai? Pesa bado iko? Imekuwaje sasa?

Asubuhi iliyofuata nilienda benki. Benki mpya. Jina jipya. Jengo jipya. Wahudumu ambao hawakuwa wameajiriwa nilipofungua akaunti.

Niliwapa taarifa zangu. Wakaangalia. Wakatafuta. Wakaangalia tena.

“Samahani. Akaunti hiyo ilifungwa miaka mingi iliyopita. Unaweza kufungua nyingine kama unataka.”

Nikasema asante, sihitaji. Nikageuka na kuanza kuondoka.

Kisha nikasimama. Nikamgeukia na kumuuliza;

“Salio langu la mwisho lilikuwa shilingi 90,000. Mwaka 2008. Ingekuwa kiasi gani sasa kama akaunti ingekuwa haijafungwa?”

Hakusema chochote. Akaenda kwenye kompyuta yake. Akabonyeza bonyeza keyboard. Akaniangalia. Akatabasamu. Akachukua karatasi. Akaandika kitu. Akaikunja. Akaiingiza kwenye bahasha yenye nembo mpya. Akanikabidhi.

“Fungua ukifika nyumbani.” Akasema.

Nilipenda drama aliyongezea ya kuficha, ikaniongezea hamasa ya kutaka kujua. Niliweka bahasha kwenye begi. Nikaondoka.

• • •

Kiasi cha awali: shilingi 90,000, mwaka 2008

Riba: 13% kwa mwaka

Riba juu ya riba kila mwaka

Shilingi 562,500

Hisia zilikuja nyingi sana kwa wakati mmoja. Pesa yangu ilikuwa imekua kutoka shilingi 90,000 hadi 562,500. Sikufanya chochote.

• • •

Haikuwa uchawi kilichotokea, Ni kitu kina maelezo rahisi sana.

Compounding. Kwa Kiswahili — riba juu ya riba.

Ni neno la kwenye ulimwengu wa fedha.

Pesa ukiweka benki hupata riba.

Riba ukiiacha benki nayo hupata riba.

Kisha riba hiyo hupata riba. Kidogo mwanzoni. Kisha unaanza kuona ikikua. Kisha inakuwa ya kushangaza kadri muda unavyoenda.

Inasemekana Albert Einstein, mwana sayansi maarufu sana aliiita riba juu ya riba kuwa maajabu ya nane ya dunia. Iwe alisema au la, yeyote aliyeshuhudia ufanyaji kazi wa riba juu ya riba anajua.

Pesa ikiwekezwa inazaa pesa.

Pesa inayozaa pesa, huzaa pesa zaidi.

Lakini si hicho tu ninachotaka tutafakari leo hapa Watushule.

Compounding au riba juu ya riba si dhana ya fedha tu. Ni dhana ya maisha.

• • •

Compounding katika mahusiano

Fikiria watu walio muhimu katika maisha yako. Wale wanaopokea simu zako. Wale wanaokupigia wakipata habari njema, na wale wanaokupigia wakipata habari mbaya.

Mlikutana lini?

Kwa wengi wetu, zamani sana. Sekondari. Chuo. Kazi ya kwanza. Biashara ndogo uliyojaribu kabla ya hii. Kikundi cha kanisa au msikiti. Mtaa.

Hukupanga wawe muhimu. Ilijitokeza tu. Ulipiga simu hata wakati hauhitaji chochote. Ulisaidia hata kama ilikugharimu kidogo. Ulikumbuka siku za kuzaliwa. Ulihudhuria misiba. Ulituma “nimekukumbuka” bila sababu yoyote.

Mwaka hadi mwaka, mahusiano yalikuwa yanakua. Hukuyaona.

Rafiki wa Form Three anakuwa mtu wa kukuajiri miaka kumi na tano baadaye. Binamu uliyemsaidia kazi za shule anakuwa mtu wa kukuunganisha na mteja. Jirani aliyekula nawe ulipokuwa hauna kitu anakuwa mlezi wa mtoto wako.

Mahusiano usiyoyachunguza mara kwa mara ndiyo yanayoota mizizi ya kina.

Mafanikio kwenye maisha yanaletwa na mahusiano yaliyojengwa kwa miaka mingi sana kwa wazo la riba juu ya riba. Unaishi na mtu vizuri na yeye anaishi vizuri na wewe. Na huyo mtu atakutambulisha kwa mtu mwingine vizuri na yeye ataishi na wewe vizuri.

Na mahusiano ya muda mrefu ndio huleta ukaribu, upendo, msaada na jamii ya watu bora kwenye maisha yako. Miaka itapita kama ile akaunti yangu ya benki. Lakini kuna siku mahusiano hayo ya muda mrefu yatakuja kufanya makubwa zaidi kwenye maisha yako bila kutegemea.

• • •

Compounding katika ujuzi

Ujuzi nao unakua.

Ukiwa na miaka kumi na tisa, unajifunza kuandika vitu. Haionekani kama jambo kubwa. Ukiwa na miaka ishirini na mbili, unajifunza kusikiliza kwenye mkutano kabla ya kuongea. Haionekani kama jambo kubwa. Ukiwa na miaka ishirini na tano, unajifunza kujielezea. Hiyo nayo inaonekana ndogo.

Viweke pamoja. Miaka ishirini ya ujuzi mdogo mdogo, umepangwa juu ya mwingine. Jinsi unavyofikiri. Jinsi unavyojielezea na kuwasiliana na watu. Jinsi unavyoshughulika na watu wagumu. Jinsi unavyojadiliana. Jinsi unavyoandika. Jinsi unavyojishikilia mambo yanapoharibika.

Mlundikano huo ndio watu wanaomaanisha wakisema “uzoefu.” Si muda. Muda peke yake hautoi chochote. Ni ujuzi mdogo. Uliojirundika kwa miaka mingi.

Ukweli mchungu — watu walioanza wakiwa na miaka kumi na nane ni vigumu kuwafikia ukiwa na miaka thelathini na tano. Si kwa sababu wana akili zaidi. Wana miaka mingi zaidi “ya ujuzi juu ya ujuzi.”

Mtu aliyeanza biashara miaka mitano nyuma ana ujuzi juu ya ujuzi ambao ni bora kushinda anayeanza biashara leo. Kwenye maisha yako tafuta mbinu ya kujenga ujuzi juu ya ujuzi. Miaka mingi ikipita wewe utakuwa bora kwa sababu akaunti yako ya ujuzi itakuwa imekua.

• • •

Uhalisia

Pesa. Mahusiano. Ujuzi. Vyote vinakua. Lakini kwa sharti moja tu.

Lazima uviache muda wa kutosha.

Unapanda mbegu. Huichimbui kila wiki kukagua. Hapo ndipo sehemu ngumu. Kizazi chetu kinataka risiti leo. Tunapost na kuangalia likes ndani ya dakika tano. Tunatuma ujumbe na kungoja blue ticks. Tunaanzisha biashara halafu tunauliza kwa nini hatujatajirika mwezi wa tatu.

Compounding haifanyi kazi hivyo.

Compounding inakuomba uuamini muda. Kufanya jambo dogo leo. Na kesho. Na kesho kutwa. Na uache kuhesabu.

Vitu vinavyokua zaidi maishani mwako ni vile unavyoacha kuvikagua.

Kutoka shilingi 90,000 — katika akaunti nisiyoitoa, nisiyoiongezea, nisiyoikumbuka — pesa zilikua. Zaidi ya mara sita ya kile nilichoacha pale.

Niliondoka benki nikifikiri vitu vingi sana.

Nilifikiria ingekuwaje kama ningekuwa nikiongeza akiba. Fikiria kama kila mwezi ningekuwa nikiilisha kiasi kidogo. Fikiria kama ningefanya hivyo katika mahusiano. Katika ujuzi.

Chochote ulicho leo. Umri wowote. Hatua yoyote. Kuna akaunti mahali katika maisha yako unayoweza kuifungua leo. Ujuzi. Uhusiano. Tabia. Kiasi kidogo cha kuhifadhi kila mwezi kwenye jambo lenye maana.

Ifungue sasa. Isahau kwa muda. Acha muda ufanye kazi usiyoweza kufanya wewe.

• • •

Baba alinisukuma kufungua akaunti hiyo nilipokuwa sielewi kwa nini.

Alikuwa mtaalamu wa fedha. Alikuwa anafanya kazi benki. Alikuwa mtu aliyeelewa, kama wazee wanavyoelewa, kwamba unapanda vitu kabla hujavihitaji. Na vitu hivyo huongezeka

Jenga mahusiano yanayokua.

Jenga ujuzi unaokua.

Jenga pesa inayokua.

• • •

Hii ni Watushule.

Tunafikiri. Hivyo tunakuwa.

Hadi wiki ijayo — kwaherini.

Nilichukua sahani niliyotumia kula dagaa nikaipeleka kwenye sinki la jikoni. Kulikuwa bado na mabaki ya wali na dagaa wachache. Nilipanga kuosha vyombo baada ya masaa machache. Niliporudi jikoni, sinki lilikuwa limejaa sisimizi.

Wengi wetu hatupendi sisimizi, hasa wanapovamia maeneo yetu. Niliosha vyombo haraka kisha nikaendelea na shughuli zangu za kawaida. Saa chache baadaye nilirudi jikoni kuchukua matunda, ndipo nikakutana na tukio la kuvutia sana.

Kupitia dirisha la jikoni kwa nje niliona msafara wa sisimizi wakishirikiana kubeba mmoja wa dagaa waliokuwa wamebaki karibu na sinki. Nikatazama juu ya ukuta waliokuwa wanapanda, nikauona uwazi mdogo uliokuwa unaonekana kama makazi yao.

Nilitaka kuona nini kingetokea. Dagaa alikuwa mrefu mno kiasi kwamba haikuwa rahisi kwa sisimizi kumuingiza kwenye lile tundu. Ili aingie, walipaswa kumgeuza kwa wima. Lakini sisimizi waliendelea kumbeba kwa mlalo. Nikajiuliza kama kweli wangeweza kutatua tatizo hilo.

Nilikuwa tayari nimevutiwa na jinsi walivyoshirikiana kumbeba yule dagaa. Walimtoa kutoka jikoni, wakapita nje ya nyumba, wakazunguka kona kadhaa mpaka wakafika upande mwingine wa dirisha. Kisha waliinua dagaa yule kwa pamoja wakipanda ukuta mrefu kuliko nilivyoweza kufikia.

Nilikaa pale kwa zaidi ya nusu saa nikiwatazama wakimzungusha dagaa kila upande. Mara wanampeleka kushoto mwa tundu, mara chini, mara juu, mara kushoto tena. Haikufanya kazi.

Kadri muda ulivyopita ndivyo sisimizi walivyozidi kuongezeka. Baadaye walikuwa mamia. Lakini mchakato ulikuwa ule ule. Juu, chini, kushoto, kulia, wakijaribu kumsukuma ndani ya tundu. Haikufanya kazi. Nikaondoka.

Baada ya masaa machache nilirudi tena kuangalia. Kulikuwa na sisimizi wengi zaidi kuliko mwanzo, lakini bado walikuwa wanafanya kitu kile kile. Waliendelea kusukuma bila maendeleo yoyote.

Nikaanza kujiuliza walifikiria nini mara ya kwanza walipomwona yule dagaa. Nikamfikiria sisimizi wa kwanza aliyemuona na kutoa taarifa kwa wengine. Kusudi lake lilikuwa kuwaambia wenzake kwamba kulikuwa na chakula kingi.

Kisha mmoja wao akapendekeza wampeleke kwenye kiota chao. Wote wakakubaliana kuwa ni wazo zuri. Hakuna hata sisimizi mmoja aliyesimama na kuuliza kama kweli inawezekana dagaa akaingia kwenye lile tundu.

Kadri wazo lilivyopata nguvu, sisimizi wengi zaidi walijiunga. Wakaanza kumbeba dagaa kuelekea ukutani na hatimaye kwenye lile tundu. Wote walitoa nguvu zao mpaka kazi hiyo ikawa misheni ya pamoja. Kadri ilivyochukua muda mrefu, ndivyo ilivyozidi kuvuta umakini wa sisimizi wengine.

Nikajiuliza kama kulikuwa na wakati ambao mmoja wao alisimama na kuuliza: “Je, kweli huyu dagaa ataingia ndani ya hili tundu?”

Na kama angeuliza hivyo, wale mamia ya sisimizi waliokuwa wakifanya kazi kwa bidii wangemjibu vipi?

Huenda wangemcheka, wangemshambulia au wangemtenga kwa kuhoji jambo ambalo kila mmoja alikuwa ameliamini. Mantiki yao ilikuwa rahisi:

“Ikiwa kila mtu anaamini hili ni wazo bora, basi lazima liwe sahihi.”

Walijua kuwa kupinga kundi lote ilikuwa hatari. Wengine wangemkataa na kumchukia kwa kuhoji jambo ambalo kila mtu alikuwa tayari ameliamini, hata kama ushahidi ulionyesha wazi kuwa halifanyi kazi.

Nilijikuta nikitafakari mawazo hayo yote. Nikagundua kuwa binadamu mara nyingi tunafanana sana na sisimizi kwenye hilo. Mara nyingi tunafuata wengi bila kujiuliza kama kweli wako sahihi.

Tatizo: Mfumo wa Mawazo — Wengi Kama Mtego

Kufuata wengi bila kufikiri mara nyingi huwa mtego. Ni vigumu kufikiri kwa uhuru unapozungukwa na maoni ya wengi. Ndiyo maana ni muhimu kujiuliza:

“Haya ni mawazo yangu kweli, au nimeathiriwa na wengi?”

Hili ni muhimu hasa katika maamuzi ya maisha binafsi. Maamuzi kuhusu ndoa, kazi, furaha, na afya hayapaswi kuamuliwa kwa kufuata tu maoni ya jamii. Wengi watatoa maoni yao, lakini matokeo yataishiwa na mtu mmoja mmoja.

Hii ndiyo huitwa contrarian thinking — uwezo wa kufikiri tofauti na wengi. Si kuwa tofauti kwa ajili ya ubishi, bali ni kutoruhusu tabia ya kundi kuchukua nafasi ya mantiki yako mwenyewe.

Sisimizi walishindwa si kwa sababu walikuwa sisimizi. Walishindwa kwa sababu ya mantiki mbovu. Kila mmoja alikuwa anamfuata aliyekuwa mbele yake bila kujiuliza kama njia hiyo ilikuwa inafanya kazi.

Umaarufu wa wazo ukawa ushahidi wa ukweli. Na haukupaswa kuwa hivyo.

Dagaa hakuingia kwenye tundu. Saa nyingi za juhudi za pamoja hazikuzaa matokeo yoyote. Nguvu, idadi, kujituma, vyote havikuwa na maana kwa sababu mwelekeo ulikuwa mbaya tangu mwanzo.

Na hili si tatizo la sisimizi pekee. Sisimizi walikuwa na dagaa. Sisi tuna kazi, mahusiano, na ndoto.

Ndoa Kwa Kufuata Mfumo

Tunawajua watu wanaooa au kuolewa si kwa sababu wanataka, bali kwa sababu kila mtu karibu yao anaingia kwenye ndoa. Wanakubali presha za familia na matarajio ya jamii.

Wengi wanafuata mkumbo bila kusimama kujiuliza kama kweli wanataka ndoa hiyo, na mtu huyo, katika muda huo.

Na maamuzi hayo huzaa ndoa zisizo na furaha, talaka, majuto, na maumivu ya muda mrefu.

Ndoto Zinazocheleweshwa

Tunamjua mtu mwenye ndoto ya kweli. Labda biashara, sanaa, au maisha yasiyoingia kwenye mfumo wa kawaida. Lakini wengi wanamwambia ni hatari, haiwezekani, au ni ujinga. Na hivyo anaacha.

Anaweka pembeni kile ambacho kilikuwa cha kweli kwake na kuchukua kile kinachoeleweka kwa wengine.

Miaka inapita. Wengi wanaendelea na maisha yao. Lakini yeye anaendelea kubeba majuto ya kutokujaribu kile alichokitaka kweli.

Njia Zisizowahi Kuhojiwa

Hii ipo kila sehemu ya maisha. Kuna watu ambao hawajawahi kusimama kujiuliza kama njia waliyochukua ni yao kweli. Wamefuata shule, kazi, maisha ya kawaida kwa sababu ndiyo njia iliyotarajiwa.

Wanasukuma dagaa kwa mlalo kwa sababu ndivyo ilivyokuwa ikifanywa siku zote.

Hawajawahi kujiuliza kama kweli anaingia kwenye tundu.

Suluhisho: Fikra za Athari za Baadaye

Watu wengi huuliza swali moja tu:

“Nini kitatokea nikifanya hivi?”

Kisha wanafanya uamuzi.

Huo ndio mtazamo mfupi ambao sisimizi walikuwa nao. Walijiuliza tu nini kitatokea wakimbeba dagaa kwenda kwenye kiota, bila kujiuliza kama ataingia.

Second-order thinking huenda hatua zaidi. Huuliza:

“Nini kitafuata baada ya hatua yangu ya kwanza?”

Sisimizi walipaswa kujiuliza:

Dagaa ataingia kweli?
Ataathiri vipi nafasi ya ndani?
Je, njia tunayochukua inafanya kazi kweli?

Lakini wengi huishia kwenye swali la kwanza tu.

Nioe?
Nichukue kazi hii?
Nianzishe biashara?
Niamini wanachosema?

Ikiwa kila mtu anaoa kwa sababu ndiyo mfumo wa jamii, hupati jamii ya ndoa zenye furaha. Unapata jamii ya watu waliotoa uamuzi wa maisha kwa sababu ya presha za kijamii.

Na athari zake huendelea kwa vizazi.

Ikiwa kila mtu anaacha njia isiyo ya kawaida kwa sababu wengi hawaikubali, nani ataunda vitu vipya duniani?

Maendeleo yanahitaji mtu aliye tayari kuonekana amekosea mbele ya wengi.

Kwa second-order thinking, maswali huwa ya kina zaidi:

Nikioa sasa, itaathiri vipi maisha yangu, uhuru wangu, kazi yangu?

Nikichukua kazi hii, itaathiri vipi muda wangu, mahusiano yangu, afya yangu ya akili?

Nikianzisha biashara hii, itaathiri vipi fedha zangu, amani yangu, na maisha yangu binafsi?

Kila uamuzi una athari kubwa zaidi kuliko tunavyoona mwanzoni.

Hitimisho

Nikifikiria sisimizi wale na dagaa aliyekwama ukutani, bado navutiwa na picha ya lile tundu la mviringo na msafara wa sisimizi waliokuwa wakisukuma kwa pamoja.

Huenda katikati yao kulikuwa na sisimizi mmoja aliyekuwa na wazo tofauti. Labda alisimama. Labda alijaribu kumgeuza dagaa kidogo.

Lakini alikuwa amezungukwa na maoni ya wengi. Mamia wakisukuma upande mmoja. Na uzito wa kundi ni mgumu kuupinga.

Ni sehemu gani ya maisha yako unasukuma dagaa kwa nguvu kwenye tundu ambalo halitoshi?

Ni nani karibu yako anayesukuma upande huo huo na kuita hiyo “ushahidi”?

Na ungehitaji nini ili kuugeuza kidogo?

Usifanye jambo kwa sababu wengi wanafanya. Fanya jambo ambalo ndani kabisa linagusa nafsi yako. Na likishindikana, uwe tayari kubeba matokeo yake na kuanza tena.

Wengi hawakujui kuliko unavyojijua mwenyewe.

Kitu si sahihi kwa sababu tu watu wengi wanakifanya.

Panapo majaaliwa,

Fikiria kwa kina. Ishi kwa makusudi.

Watushule

Tafuta Njia Za Kutofeli.

“Rogers, nimekusimamisha wewe pamoja na marafiki zako.”

Mwalimu mkuu msaidizi alitangaza hivi mbele ya wanafunzi wote wakati wa paredi ya Jumatatu asubuhi.

Wiki chache kabla ya siku hiyo, baadhi ya wanafunzi wa Shule ya Sekondari ya Galanos waliingia kwenye mgomo dhidi ya walimu. Walifanya madai kadhaa, na waliniomba mimi kuwasilisha malalamiko yao.

Nilikuwa waziri wa michezo mstaafu, nafanya vizuri darasani, na nikijulikana miongoni mwa wanafunzi na walimu kama “Pugu Boy.” Waliamini nilikuwa mtu sahihi wa kuwasilisha malalamiko yao. Na nilifanya hivyo.

Wanafunzi walipata wanachotaka, na maisha yaliendelea. Lakini walimu hawakusahau.

Walibeba chuki dhidi yangu na wanafunzi wachache, wakiwemo viongozi, kwa kutofanikiwa kuzuia mgomo. Wakatupa adhabu ya kusimamishwa shule kwa wale tuliokuwa kidato cha sita na wale wengine kuhamishwa.

Tulipoadhibiwa, tulikuwa miezi mitatu tu kabla ya mitihani ya taifa ya Form Six — mitihani ambayo ilikuwa njia ya kuingia Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, ndoto niliyoibeba kwa miaka mingi.

Adhabu yangu ilikuwa kukaa nyumbani kwa miezi mitatu yote kabla ya mitihani. Nilipaswa kuripoti shuleni usiku mmoja kabla ya mtihani, kufanya mitihani chini ya uangalizi wa polisi, na kuondoka mara moja baada ya mtihani kumalizika.

Walimu walijua kwamba hali kama hiyo, kwa kawaida, ingemsumbua mwanafunzi na kupunguza nafasi zake za kufaulu. Nilihisi vivyo hivyo niposikia habari hiyo, na marafiki zangu walilia. Ndoto zangu za masomo zilionekana kuisha.

Nilipotoka nje ya shule, moyo ulikuwa mzito, nilimpigia simu mama na kumweleza kila kitu. Alinipa pole na kusikiliza kwa undani kesi yangu. Kisha akaniuliza:

“Kwa hivyo walimu wamekuadhibu, nao wanatarajia ufeli — utafanya nini kuhakikisha hautafeli?”

Swali hilo lilibadilisha kila kitu.

Mama hakuniuliza ninachohitaji kufanya ili kufaulu. Aliuliza ninachohitaji kufanya — au kuacha kufanya — kuhakikisha sitafeli. Kuna nguvu mpya nikaipata kwenye lile swali, kwamba nikikubali kufeli walimu watakuwa wametimiza lengo.

Nilimwomba aniongeze pesa kidogo. Nikatafuta hosteli ambapo wanafunzi wengine mtaani walikuwa wanaishi na kusoma. Nikajitengenezea ratiba yangu mwenyewe — yenye masaa ya kujisomea kila siku.

Nikatafuta mitihani ya miaka iliyopita na kuitumia kutafuta maeneo yangu dhaifu. Nikasoma pamoja na wanafunzi wenzangu waliokuwa wamesimamishwa pia — tulizungumza, tulipimana, tulikataa kuruhusu adhabu ikamilishe alichotaka mwalimu.

Nilifanya hivi kwa miezi karibu mitatu. Nikarudi shule siku moja kabla ya mtihani. Miezi ikapita na matokeo yakatoka.

Matokeo yalipotolewa, nilikuwa miongoni mwa tatu bora. Nilipata A kwenye hesabu — daraja ambalo wanafunzi wachache sana walipata katika mkoa wote.

Kwa miaka kumi na tano, sikufikiria sana kuhusu stori hii ya maisha yangu. Lakini hivi karibuni, nimetambua kwamba mama yangu alinipa kitu zaidi ya moyo siku hiyo.

Alinipatia modo ya kufikiria (mental model) kwenye maisha

Modo ya Kufikiria (Mental model) ni Nini?

Modo ya kufikiria ni zana ambayo akili inatumia ili kuelewa na kutatua matatizo. Hali tofauti zinahitaji zana tofauti — kama vile daktari, mjenzi, na mwanasheria kila mmoja anabeba vyombo tofauti kufanya kazi yake. Zana ambayo mama yangu alinipatia kwenye simu hiyo ina jina.

Inaitwa inversion — yaani, kufikiria kinyume.

Kufikiria kinyume ni desturi ya kufanya kazi kwa kuangalia nyuma au kitu usichokitaka, badala ya kuwaza mbele na vitu unavyotaka.

Badala ya kuuliza nifanye nini kufaulu, unauliza ni nini kinahakikisha kufeli — kisha unaondoa mambo hayo moja baada ya jingine.

Hii Si Kukata Tamaa

Kabla sijasonga mbele, inawezekana una wazo ambalo labda linakuja akilini mwako: kufanya hivyo sio kukaribisha mawazo mabaya?

Hapana. Na tofauti hiyo ina maana.

Kukata tamaa ni hali ya kihisia. Ni kukaa na hisia ya kushindwa — kufikiria vitu vyote vibaya vitakavyotokea na kuacha kujaribu na kutenda.

Kufikiria kinyume ni zana ya kimkakati. Ni kuangalia kushindwa kama taarifa — kuiona kwa jina lake, kuelewa visababishi vyake, na kuondoa vitu hivyo.

Mtu anayekata tamaa anasema: labda nitafeli. Mtu anayetumia kufikiria kinyume anasema: hizi ndizo hali mahususi zinazozalisha kushindwa — sitaruhusu hali hizo kuwepo.

Sikukaa kwenye hosteli ile nikifikiria jinsi mitihani itakavyokwenda vibaya kwa sababu nimesimamishwa shule. Niliketi nikitambua lengo la walimu kunisimamisha shule mpaka siku ya mtihani ni ili nifeli, je vitu gani vitafanya nifeli— kisha nikaanza kuvifanyia kazi kimoja baada ya kingine.

Kuna msemo wa Kiswahili unaojulikana: haraka haraka haina baraka.

Huu, unaonekana kama ushauri wa kupunguza mwendo. Lakini ukiusoma kama kufikiria kinyume, unabeba ujumbe mkali zaidi: si kusema nenda polepole ili ufanye kazi nzuri. Unasema kukimbia kunahakikisha kupoteza unachokimbilia kukipata.

Hekima ipo katika unachokiepuka — si katika unachokiongeza. Mabibi na mababu zetu walifundisha kufikiria kinyume muda mrefu kabla haikuwa na jina.

Maswali Yanayotakiwa Kujiuliza

Kufikiria kinyume kunafanya kazi kwa sababu kushindwa kwa kawaida ni rahisi zaidi kuliko mafanikio. Kuna njia nyingi za kupata matokeo mazuri — kipaji, wakati, bahati, mitandao, juhudi, fursa. Nyingi ziko nje ya uwezo wako.

Lakini njia za kushindwa kwa kawaida ni chache, zinajirudia, na ni za uhakika. Hazikupangii. Hazitegemei mazingira. Zinaonekana kwenye kioo.

Kwa hivyo geuza swali.

Badala ya kuuliza: Nitapataje mafanikio kwenye kazi?

Uliza: Ni nini kitaharibu kazi yangu?

Badala ya kuuliza: Ninajengaje ndoa ya kudumu?

Uliza: Ni nini kinaharibu mahusiano?

Badala ya kuuliza: Ninakuwaje tajiri?

Uliza: Ni tabia zipi zinahakikisha ninabaki kuwa masikini?

Majibu ya maswali yaliyogeuzwa yanakuwa na majibu ya moja kwa moja kushinda majibu ya kuhusu mafanikio. Kwa sababu mafanikio yanaishi katika dhana tu — yako huko mbali, siku zijazo, hayaeleweki wazi.

Kushindwa, unapoangalia moja kwa moja, ni mahususi. Unaweza kuielekeza. Unaweza kuiondoa.

Sehemu Sahihi Ya Kutumia Mental Model Hii

Katika kazi yako:

Fikiria miaka mitano ijayo ya maisha yako ya kikazi.

Jiulize ni nini kitaharibu mwenendo wako wa kazi.

Majibu ya kawaida ni pamoja na: usimamizi mbaya wa fedha, kuharihu mahusiano muhimu, kukaa katika nafasi ambazo hauwezi kukua, uongo, uvivu na vingine kadhaa.

Ni vitu vingapi kati ya hivyo tayari vipo kwenye maishani mwako?

Katika mahusiano yako:

Kuna mambo zaidi ya maelfu ambayo watu husema yatafanya uhusiano udumu — mawasiliano, kujitolea, wakati wa pamoja, maadili yanayofanana. Yote hayo ni kweli.

Lakini kuna idadi ndogo sana ya mambo yanayoharibu uhusiano kwa uhakika: dharau, uongo, kupuuza kunakokuwa kawaida, malalamiko yasiyo fanyiwa kazi, usaliti na mawasiliano mabovu.

Jiulize mambo yapi kati ya hayo yapo kwenye mahusiano yako sasa hivi?

Katika fedha zako:

Watu wengi wakifikiria pesa wanawaza namna ya kuzipata na kuwa matajiri.

Kufikiria kinyume kunauliza swali tofauti: ni mifumo gani ya matumizi inayohakikisha hautaweza kuwa na utajiri — bila kujali kipato chako?

Jibu kwa kawaida si gumu. Ni mfumuko wa maisha unaosogea sambamba na ongezeko la mshahara. Ni kutokuwepo kwa utaratibu wowote wa akiba ya moja kwa moja. Ni kuchukulia mkopo kama mapato ya ziada. Kuishi maisha ya starehe ambayo hauna uwezo nao. Kuwa na chanzo cha mapato kimoja na ambacho kinaweza kukatishwa muda wowote.

Jiulize vitu vipi tayari vipo kwenye maisha yako sasa hivi kwenye maswala ya fedha?

Swali Linalostaahili Kuwa Kichwani Kila Siku

Fikiria eneo moja muhimu la maisha yako sasa hivi — kazi yako, fedha zako, mahusiano, afya yako. Adha kujiuliza ni namna gani utafanikiwa.

Sasa uliza kinyume:

Ni nini kitasababisha unashindwa kufanikiwa?

Andika majibu ya ukweli na uhalisia wa maisha yako. Usijidanganye.

Kisha angalia orodha hiyo na ujiulize: Ni mangapi kati ya haya tayari ninayafanya?

Orodha ya majibu yako ndio orodha ya vitu vinavyoweza kubadili maisha yako.

Panapo majaliwa

Fikiria kwa kina. Ishi kwa makusudi.

Watushule

Filamu hiyo inamtambulisha Arnold kama Terminator, roboti muuaji asiyekata tamaa. Katika simulizi ya filamu hiyo, binadamu wako vitani dhidi ya mashine zinazoongozwa na akili bandia inayoitwa Skynet. Terminator ana misheni, na yuko tayari kufanya chochote ili kuitimiza.

Arnold Schwarzenegger alikuwa na mistari isiyozidi ishirini katika filamu nzima. Lakini mstari mmoja ukawa wa kihistoria: “I will be back.” Alikuwa na mwonekano wa kipekee. Alivaa koti jeusi la ngozi na miwani ya jua usiku. Mwendo wake ulikuwa wa taratibu, wa makusudi, na wenye harakati za kiroboti.

Sote tulitaka kuwa kama yeye.

Wakati huo hatukuwa na njia ya kuwajua waigizaji zaidi ya kile tulichokiona kwenye filamu.

Miaka ikapita, na intaneti ikaanza kupatikana kwenye internet café nyingi. Moja ya vitu vya kwanza nilivyotafuta mtandaoni ilikuwa Arnold Schwarzenegger. Niligundua kitu kimoja: Arnold aliigiza nafasi ya Terminator vizuri sana kwa sababu kwa namna fulani, ilifanana na maisha yake mwenyewe.

Terminator alikuwa na misheni ya kutekeleza, na alifanya kila kilichohitajika ili kufanikiwa. Katika maisha halisi, Arnold alifuata njia inayofanana na hiyo kwa kujiwekea malengo ya wazi na kufanya kazi bila kuchoka kuyafikia.

Alikuwa kijana mwenye ndoto kubwa huko Austria. Alijiunga na jeshi. Siku moja, alimwona Reg Park kwenye televisheni akishinda mashindano ya kujenga mwili au body building. Akavutiwa na kutamani kuwa kama yeye.

Akajiwekea lengo la kuwa body builder (mjenga mwili) kama shujaa wake, kisha kuondoka Austria, kwenda Hollywood, na kuwa mwigizaji.

Filamu The Terminator ilitoka tarehe 26 Oktoba 1984, miaka saba kabla sijazaliwa.

Niliitazama filamu hiyo miaka kumi na nane baadaye. Nililipa shilingi hamsini za Kitanzania kuingia kwenye chumba chenye giza. Walikuwa wamekificha na kukifunika kwa mapazia na mazulia. Viti vilivyovunjika na mabenchi yaliyokuwa yakianguka vilizunguka televisheni ndogo ya Chogo.

Wakati mimi natazama filamu ya Terminator ilimaanisha kuwa ndoto ya Arnold ilikuwa imetimia. Kwangu, hiyo ilikuwa tafakari ya kuvutia sana. Kuvutiwa na mtu, kutengeneza lengo, na kulifikia. Ilionekana kama njia bora ya kuishi maisha.

Zaidi ya miaka kumi na nane imepita tangu nilipotimiza lengo langu la kwanza kubwa maishani. Nililiandika kwenye notebook na kulisoma kwa umakini mkubwa, nikiwa nimevutiwa na Arnold Schwarzenegger. Nilipokuwa kidato cha nne Shule ya Sekondari Pugu, nilitengeneza lengo langu la kwanza na kuliandika: “kusoma Chuo Kikuu cha Dar es Salaam.”

Niliweka lengo hilo kwa sababu binamu yangu alikuwa amesoma katika chuo hicho miaka michache kabla. Kama Arnold, nilikuwa na lengo langu la kwanza.

Nilipata sababu zaidi za kusoma kwa bidii. Nilisisimka kutafuta namna ya kuingia katika chuo kikuu cha Dar es salaam. Nilijikita kwenye vigezo vya udahili, kozi sahihi, na mambo mengine. Kila nilipopata muda wa ziada, nilipanda basi kwenda chuoni. Nilipenda kuwaona wanafunzi waliokuwa wamefanikiwa na waliobahatika kusoma pale.

Miaka mitatu baadaye, nilikuwa mwanafunzi wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, nikisoma Shahada ya Biashara katika Fedha. Nilikuwa nimetimiza lengo langu la kwanza. Nikakumbuka lengo la kwanza la Arnold, kushinda taji la Mr. Universe.

Wakati huo, hilo lilikuwa moja ya mashindano maarufu zaidi ya kujenga mwili duniani. Lilikuwa ni taji lilelile ambalo shujaa wake, Reg Park, alikuwa amewahi kushinda.

Baadaye nilitengeneza malengo mengine machache chuoni ili kuthibitisha kama mbinu hiyo kweli inafanya kazi. Nilisema nilitaka kuwa na gari langu mwenyewe kabla ya kuhitimu, nikiwa mwaka wa tatu. Nilitaka kupata kazi mara tu baada ya kuhitimu. Pia nilikuwa na lengo la kuanzisha kampuni yangu ya kwanza kabla ya kuhitimu.

Wiki moja kabla ya siku ya mahafali yangu, nilikuwa na gari langu la kwanza, Toyota Celica nyekundu, lililoagizwa kutoka Japan. Nilikuwa na mkataba wa kazi na moja ya kampuni kubwa nne za ukaguzi wa hesabu, PwC, na nilikuwa na kampuni yangu, au niseme startup.

Kwangu, hilo lilimaanisha kuwa kuweka malengo kuna faida kubwa kwenye maisha. Arnold alishinda mataji matano ya Mr. Universe na mataji saba ya Mr. Olympia katika safari yake ya kujenga mwili. Aliigiza kwenye zaidi ya filamu arobaini za Hollywood. Hata akawa Gavana wa California.

Nilisisimka sana kuwaambia watu umuhimu wa kuwa na malengo maishani. Lakini baadaye nikagundua kuwa watu wengi huja na malengo na kuhamasika. Baada ya miezi michache, hupoteza hamasa na kuacha.

Nimeona hilo kwa ndugu zangu, marafiki, jamaa, na hata watu nisiowajua. Ilinifanya niwe na udadisi wa kujua kwa nini malengo hufanya kazi kwa baadhi ya watu, lakini hayafanyi kazi kwa wengine. Nilijiuliza ni nini kilinifanya nifanye kazi kwa bidii zaidi nilipokuwa na malengo kuliko wakati ambao sikuwa nayo.

Udadisi huo ulinifanya nichunguze zaidi kuhusu malengo, ndipo nikakutana na dhana ya mifumo. Arnold hakuishia tu kuweka malengo au kuwa na ndoto. Alichotengeneza hakikuwa malengo pekee.

Ndoto na malengo peke yake hayana maana. Unahitaji mfumo.

Arnold alianza na ndoto, kisha akaivunja kuwa malengo, na hatimaye akatengeneza mfumo. Ili kushinda Mr. Universe, alipaswa kufanya mazoezi mara tatu kwa siku, kula sana, na kujifunza kila alichoweza kuhusu mashindano hayo.

Alipaswa kujitokeza hata alipokuwa amechoka, mgonjwa, hana hamasa, au amechelewa. Jeshi lilitishia kumfukuza, lakini bado alipaswa kuwepo.

Ili kupata kazi kabla ya kuhitimu, nilihitaji kujifunza kuhusu waajiri wakubwa. Nilipitia usaili wao wa nyuma na kufanya mazoezi ya aptitude tests. Pia nilihudhuria kila career day niliyoweza kuipata.

Nilikosa baadhi ya vipindi na quiz. Pia nilipoteza muda ambao ningeutumia kutazama filamu, kukaa na marafiki, na kucheza mechi za mpira nilizotamani sana kucheza.

Nilianza kwa sababu ya ndoto na lengo. Niliendelea kwa sababu ya mfumo nilioujenga.

Hii ndiyo njia bora.

Msingi bora wa mfumo wowote bado ni ndoto na lengo. Unaweza kuota chochote, lakini hakitakuwa na maana mpaka ukibadilishe kuwa lengo. Hii ndiyo njia ya vitendo zaidi niliyoiona katika kutengeneza malengo, nilijifunza kutoka kwa marehemu Jim Rohn.

Kwanza, orodhesha matamanio yako yote, fikra zako zote, na ndoto zako zote.

Chagua matamanio, fikra, na ndoto hamsini ambazo ungependa kuzifuata kama ungepata nafasi.

Punguza orodha hiyo hadi kubaki na zile kumi na sita ambazo unaweza kuanza ndani ya miaka mitano ijayo.

Gawa malengo hayo kumi na sita katika makundi manne. Kuwa na matamanio au ndoto nne ambazo zinaweza kuchukua miaka mitano kutimia. Kuwa na matamanio, ndoto, au fikra nne ambazo zinaweza kuchukua miaka mitatu. Kuwa na malengo manne ambayo yanaweza kuchukua mwaka mmoja. Kisha kuwa na malengo manne ya mwisho ambayo yanaweza kuchukua wiki chache au miezi michache.

Kisha ndipo inapokuja sehemu muhimu zaidi. Kwa kila moja ya malengo hayo kumi na sita, jaribu kujibu maswali haya:

Kwa nini unataka kutimiza tamanio, ndoto, au fikra hiyo?

Kwa nini usijaribu kuitimiza na uone maisha yatakupeleka wapi?

Kwa nini usiwe wewe wa kujaribu kuitimiza?

Kwa nini usianze sasa hivi?

Ukishayapanga malengo yako kumi na sita ndani ya miaka mitano, upande wa vitendo wa maisha unaanza. Unahitaji kutengeneza mfumo unaozunguka malengo yako.

Unahitaji kujenga tabia za kila siku na mazingira ambayo tabia hizo zinaweza kustawi. Dumisha mfumo huo kwa muda wote unaohitajika mpaka utimize matamanio, malengo, au ndoto zako.

Tabia hizi ndizo shughuli za kila siku zitakazokupeleka kwenye kufikia malengo hayo.

Ili kushinda mashindano ya kujenga mwili, kwanza Arnold alipaswa kuishi kama mjenga mwili. Alipaswa kufanya mazoezi kila siku, kula vizuri, kujifunza mchezo huo, na kupumzika.

Alijitosa kwenye kujenga mwili kwa kusoma kila jarida aliloweza kupata na kutazama vipindi vya televisheni vilivyohusiana na mchezo huo. Pia alijitoa kwenye ratiba kali ya mazoezi, akifanya mazoezi kama mtaalamu mara mbili au tatu kwa siku.

Alifanya hivyo mpaka akashinda mashindano.

Mara baada ya kuamua kile alichotaka kutimiza, alijikita kwenye mfumo wa kila siku aliopaswa kuufuata. Siku nyingine hakuwa na hamasa, lakini alipaswa kufanya mazoezi kwa sababu mfumo ulimtaka afanye hivyo.

Siku nyingine alikuwa na shughuli nyingi, lakini mfumo ulimsukuma kutafuta muda wa kusoma na kujifunza kuhusu kujenga mwili. Siku nyingine alihisi kukata tamaa kwa kuhofia kuwa huenda asifanikiwe, lakini mfumo wake ulimsukuma kufanya mazoezi na kupumzika.

Na alifanya hivyo pia kwenye uigizaji Hollywood. Alitengeneza mfumo ambao ungemsaidia kuwa mwigizaji tunayemjua leo. Alipaswa kujifunza kuigiza, kusoma kuhusu lafudhi, na kuandaa mwili wake kwa nafasi za uigizaji.

Nilipotengeneza ndoto, lengo, au fikra ya kuwa na gari kabla ya kuhitimu, sikuwa na kazi wala biashara. Nilipaswa kuchagua gari la ndoto, kujua bei yake, na kutafuta njia za kuweka akiba, kuomba, kubembeleza, kupata kipato, au kukopa ili kulipata.

Nilianza baadhi ya biashara ambazo zingenipa faida ya ziada kunisaidia kununua gari, lakini biashara hizo zilifeli. Niliomba msaada kwa watu wengi; wengine walinisaidia, wengine walinikataa.

Nilijaribu kuweka akiba kutoka kwenye pesa ya matumizi ya chuo, wakati mwingine ilifanikiwa na wakati mwingine haikufanikiwa. Nilikopa kwa marafiki na watu wengine; wengine walinipa, wengine walikataa.

Lakini kabla ya kuhitimu, nilikuwa na gari.

Nilihudhuria zaidi ya usaili ishirini ndani ya miezi miwili nikiwa chuoni. Wakati mwingine usaili ulikuwa katikati ya mitihani. Hilo lilitokana na kipindi kirefu cha kutuma CV; baadhi ya waajiri walikataa maombi yangu, wengine waliniita kwenye usaili.

Nilisoma vitabu na makala nyingi kuhusu usaili; nyingine nilizielewa na nyingine sikuzielewa. Nilipiga simu kwa watu wengi kuomba taarifa za ndani, msaada, na connection kwenye sehemu za kazi. Wengine walipokea simu zangu, wengine walikata simu, na wengine hata waliniblock.

Sikuacha kwa sababu nilikuwa na mfumo wa kufuata baada ya kujitoa kwenye malengo hayo. Kila siku, mfumo wangu ulinisukuma kufanya mambo kadhaa. Nilisoma kuhusu kazi na usaili. Nilituma CV yangu kwa mtu. Niliwakumbusha wengine kuhusu CV niliyotuma. Pia nilifanya mazoezi ya maswali ya usaili kwa usaili wowote uliokuwa mbele yangu.

Nilipokuwa na lengo la kujenga misuli na kuwa na six-pack, nilitengeneza mfumo. Kila siku baada ya vipindi vya chuo, nilienda gym ya chuo, nilifanya stretching, nilifanya mazoezi ya makundi mawili ya misuli, kisha nikacheza mpira.

Nilihakikisha kila siku nakula protini nyingi, hasa mayai, ndizi, na kuku. Nilihakikisha nakunywa maji mengi na kupumzika vya kutosha. Pia nilikuwa naenda YouTube mara kwa mara kutazama video nyingi kadiri nilivyoweza kuhusu kunyanyua vyuma.

Pia nilimuuliza maswali mengi Teacher Swai, kocha rasmi wa chuo. Naye alikuwa na misuli mingi. Pia nilishauriana na wanafunzi wengine kadhaa waliokuwa na uzoefu wa kunyanyua vyuma.

Na mfumo huo ulinitaka nifanye hivyo mpaka nitimize lengo. Nilipaswa kufanya hivyo baada ya vipindi na mitihani. Nilipaswa kufanya hivyo nilipokuwa nimechoka. Nilipaswa kufanya hivyo hata nilipokuwa sina pesa nyingi za kununua kuku na mayai. Nilipaswa kufanya hivyo hata Teacher Swai alipokuwa hayupo. Ulikuwa mfumo niliopaswa kuufuata.

Kila nilipogundua kuwa sifuati mifumo yangu, nilitambua kuwa sitatimiza ndoto yangu. Na hilo lilinikumbusha kwa nini niliitaka ndoto hiyo tangu mwanzo. Sababu yangu ilipokuwa imara, nilijikuta nikirudi kwenye mfumo wangu mara moja.

Nilijifunza kuwa wakati mwingine maisha yanaharibu utaratibu na mifumo, na unaweza kuacha mfumo wako kwa siku moja au mbili. Lakini nilikuwa na uwezekano mkubwa wa kufanikiwa nilipojisukuma nisiache zaidi ya siku tatu zipite bila kufuata mfumo wangu.

Nimekuwa nikitumia mfumo huo huo kwa zaidi ya miaka kumi na nane sasa, na nitaendelea kuutumia milele. Nimeuona kuwa wa vitendo na unaofaa kwa kufanikisha lengo lolote.

Hiki ndicho unachopaswa kufanya ili kutimiza ndoto, matamanio, au mahitaji yako;

Orodhesha matamanio yako yote, fikra zako zote, na ndoto zote unazotaka zitimie ukiwa hai, au hata baada ya wewe kufariki.

Chagua zile bora hamsini za kuanzia.

Kutoka kwenye hizo hamsini, chagua kumi na sita muhimu zaidi kwako kwa sasa.

Gawa malengo hayo kumi na sita kulingana na muda unaokadiria kuyatimiza, kuanzia wiki chache mpaka miaka mitano.

Inashauriwa uwe na malengo manne unayoweza kutimiza ndani ya wiki chache au miezi michache.

Chagua mengine manne kwa malengo ya mwaka mmoja, kisha mengine manne kwa kipindi cha miaka mitatu. Malengo manne ya mwisho yawe yale unayolenga kuyatimiza ndani ya miaka mitano.

Kwa kila tamanio, fikra, au ndoto, chukua muda kujiuliza maswali haya:

Kwa nini unataka kutimiza tamanio, ndoto, au fikra hiyo?

Kwa nini usijaribu kuitimiza na uone maisha yatakupeleka wapi?

Kwa nini usiwe wewe wa kujaribu kuitimiza?

Kwa nini usijaribu sasa hivi?

Ukisharidhika na hilo, ndipo tengeneza mfumo kwa kila lengo.

Tengeneza tabia na orodha za mambo ya kufanya kila siku au kila wiki mpaka ufikie malengo yako.

Jisukume kila wakati kufuata mfumo huo, bila kujali nguvu ulizonazo, hamasa, matatizo, au vikwazo. Pale changamoto zinapotokea na ukaruka siku moja au mbili, jiambie kuwa utarudi kwenye mfumo haraka iwezekanavyo.

Kanuni bora ni kuahidi kutoruhusu zaidi ya siku tatu zipite bila kufuata mfumo wako.

Katika kufuatilia lengo langu la uandishi, nimejiahidi kutoruhusu zaidi ya siku tatu zipite bila kuandika kitu cha nilichojifunza. Nimejiahidi pia kutoruhusu zaidi ya siku tatu zipite bila kufanya mazoezi, hata kama itamaanisha kutembea au kufanya stretching.

Kuwa mwangalifu usiwe na tamaa kupita kiasi unapotengeneza mfumo wako. Ni rahisi sana kubebwa na hamasa. Unaweza kufanya vitu kwa kasi zaidi, kwa ukubwa zaidi, au kwa nguvu zaidi, lakini visiwe endelevu.

Watu wengi hutengeneza lengo au kuwa na ndoto ya kuwa fiti, mara nyingi watu wenye uzito mkubwa wanaotaka kupunguza uzito. Wananunua vifaa vipya vya mazoezi, wanalipia gym, na kusema, “New Year, New Me.” Yani mwaka mpya na mambo mapya. Lakini kufikia katikati ya Januari, wengi hurudi kwenye tabia zao za zamani.

Watu hawa walitengeneza mfumo uliowazidi nguvu na ambao haukuwa endelevu. Ni rahisi kuanza kwa kutembea mara tatu kwa wiki, kisha taratibu kuhamia kwenye kutembea kila siku. Kutoka hapo, unaweza kuongeza kasi au umbali kabla ya kuongeza kukimbia au mazoezi ya gym.

Na ukiwa na hamasa, nenda gym. Ukiwa na shughuli nyingi, tembea. Lakini kwa ujumla, bado unaendelea kufuata mfumo.

Ni sawa kuwa na ndoto na malengo, lakini maisha hutokea pale unapofuata mfumo wako kwa uthabiti.

Mpaka wakati mwingine,

Fikiri kwa Kina. Ishi kwa Makusudi.

Watushule

Mwanzoni, nilihisi kama ni kazi ya kulazimishwa. Lakini baadaye nilielewa kuwa hapo ndipo familia ilipopata chakula chake. Babu na bibi yangu walikuwa tayari wamestaafu, na walipaswa kututunza kwa kutupatia chakula wakati tunaishi kwao. Kilimo na ufugaji ndivyo walivyotupatia mahitaji yetu.

Wakati wa likizo, tulilazimika kuamka mapema. Tulitembea umbali mrefu kwenda mashambani na kukaa huko hadi jioni. Kulingana na msimu, tulitumia siku nzima kufanya kazi ngumu.

Baada ya miaka kadhaa, ilianza kuwa ya kufurahisha, kwa sababu majirani wote walifanya hivyo pia. Marafiki wetu walikuwa wanafanya jambo hilohilo. Ikawa sehemu ya maisha. Huo ndio ulikuwa uzoefu wangu wa kwanza wa kazi maishani. Hiyo pia ilikuwa mara ya kwanza kujifunza kwamba nilipaswa kufanya kazi ili kuishi.

Baadaye nilipata uzoefu wangu wa kwanza wa ujasiriamali. Nilikuwa nikimsumbua mama aninunulie viatu vya mpira, na havikudumu kwa muda mrefu. Siku moja aliniambia nifanye kile watoto wa majirani walikuwa wakifanya ili kupata pesa.

Mama yao alikuwa muuzaji wa mboga. Alikuwa anaamka mapema, anakusanya matunda na mboga sokoni , kisha anauza mitaani. Wakati wa wikiendi na likizo alikuwa akiwafundisha watoto wake wafanye hivyo pia. Hivyo ndivyo alivyokimu familia yake, na hivyo ndivyo watoto walivyopata pesa ya matumizi yao binafsi.

Nakumbuka siku yangu ya kwanza. Niliamka mapema nikiwa nimechoka. Nilitembea polepole nyuma ya jirani yetu alipokuwa akinifundisha namna ya kupata mboga na matunda sokoni. Kisha ikafuata safari ndefu ya kurudi nyumbani kuviandaa kwenye beseni la njano.

“Nyunyizia maji mengi kwenye matunda na mboga. Halafu viweke mahali vinapoonekana unapobeba besni kichwani.” Alinielekeza tulipofika nyumbani.

Siku hiyo ya kwanza, nilitembea zaidi kuliko siku yoyote ile kabla yake. Nilikaa masaa zaidi ya matano nikitangaza, “Mboga, matunda, freshi, kutoka sokoni, mpaka mlangoni kwako!” Watoto wa jirani walikuwa wamezoea jambo hilo; hawakutaka kabisa kupumzika. Walisema wanapumzika baada tu ya kumaliza kuuza.

Walimaliza haraka kuliko mimi, na wakachukua mzigo wangu wakauza nao pia. Tukaenda nyumbani; nililala mpaka asubuhi iliyofuata. Huo ndio ulikuwa msukumo wangu wa kwanza wa ujasiriamali.

Wakati wa likizo hiyo, nilirudisha pesa nilizokopa kwa mama, nikaweka akiba ya kununua viatu vyangu vya mpira, na nikajifunza kidogo kuhusu biashara. Huo ulikuwa pia uzoefu wangu wa kwanza wa kufanya kazi kwa ajili ya pesa.

Nilipomaliza mwaka wangu wa pili katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, nilikamilisha mafunzo yangu ya vitendo KPMG Tanzania. Hii ni moja ya kampuni nne kubwa zaidi za ukaguzi wa hesabu duniani. Wakati wa mafunzo yetu, ni watatu tu tulichaguliwa kujiunga.

Huo ulikuwa uzoefu wangu wa kwanza wa mazingira ya kazi ya kitaaluma ambapo ujuzi na muda vilikuwa muhimu kwa ukuaji. Nilijifunza kuhusu sheria na sera za ajira. Nilianza kuelewa utamaduni wa kazi wa saa mbili hadi saa kumi na moja, siasa za ofisini, mishahara, na muhimu zaidi, mzunguko wa watu kuingia na kutoka.

Hapo ndipo nilipoelewa dhana ya kufanya kazi kwa ajili ya kukua, kutoka kuwa intern hadi labda kuwa mkurugenzi au hata partner siku moja.

Wakati wa mafunzo yangu KPMG, nilijifunza namna kampuni zinavyosajiliwa, zinavyopata pesa, na zinavyokua. Hii ilinipa mtazamo wa juu zaidi kuhusu biashara kuliko ule niliopata kwa kuuza matunda na mboga barabarani.

Uzoefu huo ulinipa hamasa ya kuanzisha kampuni yangu ya kwanza, AweDin, ambayo ilikuwa ni kifupi cha Awesome Dinero

Kampuni hiyo ya kwanza nikiwa chuo kikuu ilikuwa msingi wa biashara nyingi za baadaye. Biashara moja ilipelekea nyingine kwa miaka mingi, na inaendelea hadi leo. Hizi zilijumuisha AweSome Magazine, MobiAd, Emakat, Watushule, na sasa Mentamo.

Katika hatua zote hizi za maisha, kuna jambo moja ambalo halijawahi kubadilika. Daima nimeendelea kulipa kipaumbele bila kujali nini kilikuwa kinaendelea maishani mwangu. Hicho ni usimulizi wa hadithi.

Kitabu cha kwanza cha hadithi nilichosoma kilikuwa darasa la tatu, kitabu alicholeta mama nyumbani kuanzisha maktaba yetu ya kwanza ya nyumbani.

Kilikuwa kitabu rahisi kuhusu vyura na sungura, na mafunzo wanayoleta maishani. Nilipenda mtindo wake na nguvu ya hadithi kufundisha. Nilianza kutafuta vitabu zaidi, nikajiunga na maktaba ya taifa. Nilianza kuhudhuria vilabu vya vitabu na matukio ya kifasihi.

Kadiri nilivyojifunza zaidi, ndivyo nilivyotaka zaidi kushirikisha maarifa yangu. Nilianza kuandika kuhusu mafunzo hayo. Nilijiunga na midahalo shuleni na kutoa hotuba za Jumatatu asubuhi katika shule ya msingi St Joseph na shule ya sekondari Pugu.

Nilianza kushirikisha hayo mtandaoni kwa namna yoyote iliyokuwa rahisi—machapisho, sauti, video, au makala. Na sasa tupo hapa; ama unasoma haya mahali fulani au unayasikiliza au unayatazama. Niligundua shauku yangu katika usimulizi wa hadithi bila malipo wala kuchoka; nilifanya kazi hiyo kwa sababu tu niliipenda.

Safari yangu inaweza kuonekana ya kipekee kwa namna yake. Lakini ukiangalia sababu ya ndani, inaakisi ukweli wa jumla kuhusu namna tunavyoishi. Watu hufanya kazi ili kuishi, kufanya kazi ili kukua, au kufanya kazi kwa ajili ya shauku zao na vitu wanavyopenda.

Kazi imebadilika kwa vizazi vingi. Sasa tunaishi katika zama za AI, lakini baadhi ya mambo yanafanana na enzi za wawindaji na wakusanyaji. Hizo zilikuwa zama ambazo binadamu hawakuwa na makazi ya kudumu.

Mwanzoni, binadamu walifanya kazi ili kuishi tu. Wanakikundi waliokuwa na afya na nguvu walikuwa wanawinda na kukusanya chakula. Wengine walikuwa wanalinda na kuwahudumia watoto na wagonjwa.

Kisha zikaja zama za kilimo. Hapo ndipo maisha yalibadilika kwa jamii hizo. Jamii zilianza kuwa na mashamba na kufuga mifugo. Hii ilimaanisha walianza kukaa eneo moja kwa muda mrefu zaidi.

Katika kipindi hicho, kazi ilipanuka. Baadhi ya watu wakawa wakulima tu, wengine wakawa wafugaji. Na hapo ndipo tabaka katika jamii zilianza kujitokeza, wamiliki na wafanyakazi. Pia ilileta dhana ya ziada ya mazao, kwa sababu watu waliweza kuhifadhi mavuno yao. Hapo ndipo pia dhana ya hadhi ilipoanza kujitokeza.

Watu waliwaona wenye mashamba makubwa, mifugo mingi, wafanyakazi wengi, na akiba ya mazao kama matajiri. Matajiri waliheshimiwa zaidi katika jamii na walipata nguvu.

Kilimo kiliendeleza zama za ustaarabu, ujuzi, na ufundi. Hii ilisababisha ubunifu na ukuaji hadi pale mapinduzi ya viwanda yalipojitokeza. Hili lilikuwa badiliko jingine katika historia ya binadamu; sasa watu walikuwa wanaenda kufanya kazi viwandani na kwenye mitambo.

Aina nyingi za nafasi zilijitokeza. Hizi zilijumuisha vibarua, waendesha mashine, na wafanyakazi wa viwandani. Pia kulikuwa na wahasibu, makarani, na mameneja. Enzi hii ilileta uchumi wa kisasa na kuanzishwa kwa ofisi.

Maisha ya kisasa ya mijini yalimaanisha kwamba watu wazima waliondoka kwenda kazini asubuhi. Walitumia siku zao ofisini, wakiuza muda wao na ujuzi wao hadi jioni. Walifanya hivyo kuanzia Jumatatu hadi Ijumaa na baadhi ya Jumamosi. Mazingira haya yalisaidia kujenga taaluma za mabenki, madaktari, walimu, na wanasheria.

Shule ziliunda programu za kuwaandaa watoto kufuata mzunguko huohuo. Hii iliweka njia iliyo wazi: kwenda shule, kufaulu mitihani, kuingia chuo kikuu, na kufanya kazi hadi kustaafu. Mzunguko huu uliendelea kwa miaka mingi hadi intaneti ilipowasili.

Intaneti iliondoa vikwazo vingi kuhusu wapi, lini, na na nani watu wanafanya kazi. Iliondoa dhana kwamba mtu lazima afanye kazi ofisini pekee. Pia iliwezesha watu kufanya kazi pamoja kutoka popote duniani.

Intaneti iliongeza utandawazi na usambazaji wa taarifa. Iliunda nafasi mpya za ajira na majukwaa ya watu kuuza muda wao, ujuzi wao, na utaalamu wao.

Taaluma mpya zilijitokeza, zikiwemo freelancers, consultants, traders, YouTubers, influencers, na wachekeshaji.

Na sasa tunaingia katika zama za AI. Bado hatujui kiwango ambacho hili litabadilisha mazingira ya kazi. Lakini kwa ishara za sasa, tunaona kwamba AI itachukua sehemu kubwa ya kazi zilizojengwa katika enzi zilizopita.

Mashine zitachukua sehemu kubwa ya kazi za mikono kutoka enzi za kilimo na viwanda. Roboti zitachukua sehemu kubwa ya kazi za ofisini zinazohitaji marudio na uthabiti.

Mifumo ya AI kama ChatGPT na Claude itachukua kazi nyingi zinazotegemea ujuzi katika maeneo kama uhasibu, sheria, upigaji picha, sanaa, na uandishi.

Tunaelekea katika zama ambapo mali yenye thamani kubwa zaidi sokoni ni kuwa binadamu. AI haiwezi kuiga uzoefu, hisia, mahusiano ya kibinadamu, ndoto, na malengo.

Lakini hilo halibadilishi ukweli wa kwa nini watu wanafanya kazi. Kazi hubadilika kutoka kizazi kimoja hadi kingine. Sasa, tunapaswa kuikabili vipi kama mtu binafsi? Suala si kuwa umeajiriwa au umejiajiri.

Tatizo ni kwamba kazi, iwe ya ajira au ya kujiajiri, imekuwa utambulisho wetu. Wengi wetu tunafikiri kazi yetu ni mwendelezo wa sisi wenyewe. Hilo husababisha matatizo mengi katika maisha yetu. Wengine huendelea kufanya kazi mbaya kwa sababu wanafikiri hawawezi kubadili taaluma.

Watu wengine hubaki kwenye biashara zinazoshindwa kwa sababu utambulisho wao umeunganishwa nazo. Wengine hufuatilia shauku na vitu wanavyopenda zisizolipa kwa sababu mambo hayo ndiyo yanayowaeleza wao ni nani au walipaswa kuwa nani.

Mambo muhimu zaidi maishani huja kwa tatu, na hivyo ndivyo ilivyo pia kwa kazi.

Kazi, iwe umeajiriwa au umejiajiri, inafanywa kwa sababu ya pesa, shauku (kupenda), au ukuaji. Hatua tofauti za maisha zinahitaji madhumuni tofauti ya kazi.

Kuna wakati unapaswa kufanya kazi kwa ajili ya pesa, ili kuishi.

Kuna wakati unapaswa kufanya kazi kwa ajili ya shauku, ili kustawi.

Kuna wakati unapaswa kufanya kazi kwa ajili ya ukuaji, ili kuimarika.

Kufanya kazi kwa ajili ya pesa

Kufanya kazi kwa ajili ya pesa ndiyo sababu ya kiuhalisia zaidi. Sikuweza kubishana na bibi yangu kuhusu kupanda au kuvuna nilipokuwa chini ya paa lake. Chakula tulichopata mashambani ndicho tulichokula.

Tulikiuza baadhi yake kwa majirani na marafiki ili tupate vitu vingine vilivyohitajika kwa maisha yetu, kama sukari, mafuta ya kupikia, nguo, na mengineyo.

Nisingeweza kukataa wazo la mama yangu la kuuza matunda na mboga. Kwa njia hiyo, ningeweza kupata pesa za kununua viatu vyangu vya mpira. Hitaji hilo lilikuwa muhimu sana kwangu kiasi kwamba nilikuwa tayari kufanya kazi ili kupata pesa hizo.

Pesa huleta uhai, utulivu, heshima, chaguzi, na wajibu. Hulipa kodi. Huihudumia familia. Hutoa uhuru wa kujitegemea. Hakuna jambo baya katika kutaka pesa. Mara nyingi kutafuta pesa si tamaa. Ni usalama. Ni nafuu ya maisha. Ni uwezo wa kusimama kwa miguu yako mwenyewe na kuwasaidia wengine.

Lakini pesa zina mipaka.

Pesa zikiwa ndio sababu pekee ya kufanya kazi, mtu anaweza kujisikia mtupu ndani hata kama anaonekana amefanikiwa nje. Anaweza kupata pesa vizuri, lakini asipate maana. Anaweza kuishi kitajiri, lakini akafa kihisia polepole. Kazi inapokuwa muamala tu, roho huanza kujitenga na kile ambacho mwili unafanya kila siku.

Kwa hiyo pesa ni muhimu, lakini haitoshi.

Kufanya kazi kwa ajili ya shauku au kupenda kitu

Kufanya kazi kwa ajili ya shauku au vitu unavyopenda kunaonekana kuwa jambo la heshima. Nimekuwa nikipenda daima namna hadithi zinavyogusa maisha ya watu kwa kina, mara nyingi zikibadilisha vizazi kwa ubaya au kwa wema. Yesu na Muhammad, kwa mfano, wamegusa maisha ya mabilioni ya watu kupitia hadithi kuhusu Mungu.

Mababu na mabibi walishirikisha maono yao, matumaini yao, hofu zao, na ndoto zao kwa jamii kupitia hadithi. Hadithi tunazosikia na tunazojiambia ndizo zinazounda maisha yetu. Nimetumia sehemu kubwa ya maisha yangu ya utu uzima kutafuta hadithi na kuzishirikisha.

Shauku au kufanya kitu unachopenda huleta nguvu, uhai, udadisi, ubunifu, na maana. Unapojali jambo kwa kina na kulipenda, kazi huwa nyepesi zaidi. Unaweza kuvumilia changamoto nyingi zaidi pale kazi inapohusiana na maisha yako ya ndani. Shauku na kufanya unachopenda hufanya jitihada ziwe za hiari badala ya kulazimishwa.

Lakini shauku na kufanya unachopenda nayo ina mipaka. Mara nyingi niliacha kutafuta au kushirikisha hadithi kwa sababu mchakato ulikuwa mgumu mno. Wazo la Watushule lilinijia nilipokuwa mwanafunzi wa Kidato cha Nne katika Shule ya Sekondari Pugu. Hiyo ilikuwa mwaka 2008. Nimekuwa nikiingia na kutoka kwenye wazo hili kwa zaidi ya miaka 16.

Shauku na kitu unachokipenda inaweza kubadilika badilika. Hutahisi msukumo kila siku. Baadhi ya kazi zenye maana kubwa bado huwa na urudiaji, kuchosha, usimamizi wa kawaida, marudio, na kujitoa mhanga.

Pia, si kila shauku au kitu unachokipenda kinaweza kulipa bili mara moja. Kuweka matumaini yote kwenye shauku au kitu unachokipenda pekee kunaweza kuleta changamoto za kifedha, kukosa nidhamu, au kukatishwa tamaa na uhalisia wa maisha.

Kufanya kitu unachopenda na shauku ina nguvu, lakini si ya kutegemewa kila wakati.

Kufanya kazi kwa ajili ya ukuaji

Huu ni mtazamo wa muda mrefu. Nilipoanza kama intern KPMG, sikujua chochote kuhusu ulimwengu wa ukaguzi wa hesabu na fedha. Sikujua chochote kuhusu nafasi za ngazi ya ushirika. Nilijifunza kwamba nikifanya kazi vizuri kwa muda mrefu, nilikuwa na nafasi ya kuwa mkurugenzi au hata partner.

Kwa kusoma aina mbalimbali za ukaguzi na namna kampuni zinavyofanya kazi, nilipata uelewa wa kina zaidi wa mifumo ya biashara pamoja na fedha binafsi na za mashirika.

Ilikuwa rahisi kwangu kuhamia PwC, kampuni nyingine miongoni mwa kampuni kubwa nne za ukaguzi duniani. Na niliona njia wazi kutoka kuwa associate hadi kuwa mkurugenzi. Nilijifunza zaidi kuhusu namna ulimwengu wa biashara unavyofanya kazi.

Nilijifunza siasa za ofisini, utamaduni wa saa mbili hadi saa kumi na moja, hustle culture, na kila kilicho katikati yake. Niliweza kuwa kwenye ajira huku nikiendesha kampuni yangu changa mwenyewe. Nilijifunza dhana ya nyenzo na namna watu wanavyopata pesa kwa njia tofauti.

Nilijifunza namna ukuaji wa kampuni na biashara ungeunda mtu nitakayekuwa baadaye, na nilijua kutakuja wakati ambao ningepaswa kufanya uchaguzi.

Hii ina maana ya kuchagua kazi si kwa ajili ya pesa au raha ya sasa tu, bali kwa ajili ya mtu ambaye ninakusaidia kuwa. Kazi inayolenga ukuaji hujenga ujuzi, tabia, nidhamu, ustahimilivu, uamuzi mzuri, subira, na umahiri. Wakati mwingine kazi unayoihitaji zaidi siyo kazi unayoipenda zaidi leo, bali ni kazi inayokuandaa kwa ajili ya kesho.

Ukuaji unaweza kuhalalisha mapambano.

Kazi ngumu inaweza kuwa ya thamani kwa sababu inajenga akili yako. Kipindi cha hadhi ya chini kinaweza kustahili kuvumiliwa kwa sababu kinajenga msingi wako. Fursa isiyo kamilifu bado inaweza kuwa na thamani kwa sababu inapanua uwezo wako.

Lakini ukuaji nao una mipaka.

Mtu akiishi daima kwa ajili ya ukuaji wa baadaye, anaweza asifurahie maisha yake ya sasa hivi. Maisha yanageuka kuwa maandalizi ya kudumu. Anaendelea kujisukuma, kuchelewesha, kujiboresha, na kuacha vitu. Ukuaji unaweza kuwa mtego mwingine ikiwa unageuka kuwa kujiboresha kusikoisha bila amani.

Kwa hiyo kila sababu ya kufanya kazi ina mazuri yake, na kila sababu ina hatari yake.

Pesa bila maana hugeuka kuwa mateso. Shauku na kufanya kazi unayopenda bila malipo ni mateso. Kufanya kazi unayokua na yenye pesa bila malipo na bila mapunziko nayo ni mateso.

Hiyo ndiyo changamoto ya kazi.

Mtu mwenye hekima huanza kuelewa kwamba swali la kweli si, “Nitachagua lipi milele?”

Swali la kweli ni: Ni kipi kinapaswa kuongoza katika msimu huu wa maisha yangu?

Misimu tofauti inahitaji vipaumbele tofauti.

Katika hatua moja, pesa zinaweza kuhitaji kuongoza. Ikiwa unapambana, una msongo wa mawazo, unalea watoto, au unajaribu tu kuendelea kuishi, huenda usiwe na nafasi ya kuzingatia kile unachokipenda. Katika msimu huu kufanya kazi kwa ajili ya pesa si usaliti. Ni hekima.

Katika hatua nyingine, ukuaji unaweza kuhitaji kuwa kipaumbele. Unaweza kukubali usumbufu, malipo madogo, au kutambuliwa kwa kuchelewa. Hii ni kwa sababu unajenga ujuzi ambao utakuwa wa thamani baadaye.

Katika hatua nyingine, shauku na kufanya kitu unachopenda inaweza kuhitaji kuongoza. Mara baada ya kuwa umetulia na kuwa na ujuzi unaofaa, unaweza kutaka kusogea kwenye kazi inayolingana kwa kina na wewe ni nani.

Tatizo huja pale watu wanapotumia kipimo kisichofaa kwa msimu usiofaa.

Katika msimu wa kutafuta pesa, mtu anajisikia hatia kwa kutofuatilia “shauku yake au kufanya kitu anachopenda.” Mtu aliye katika msimu wa kujifunza anakosa subira kwa sababu ukuaji bado haulipi. Mtu aliye katika msimu wa kustawi anaendelea kukimbiza pesa huku akipuuza kazi anayoijali kwa kweli.

Mvutano upo kati ya pesa, shauku/unachopenda, na ukuaji.

Pia upo kati ya mahitaji ya sasa, uwezo wa baadaye, na wito wetu wa ndani.

Siku zote nimemtazama baba yangu kama hamasa na funzo kubwa la maisha. Alianza kazi yake ya kwanza benki mara tu baada ya kumaliza chuo kikuu. Kazi yake ilimpa kipato chake cha kwanza thabiti na mazingira ya kazi ya kukua sana.

Katika kilele cha kazi yake, alikuwa mkuu wa huduma kwa wateja katika mojawapo ya benki kubwa za kimataifa nchini. Wasifu wake wa mtandao wa LinkedIn ulisema:

“Nimekuwa katika sekta ya benki kwa miaka 29. Nilianza kama msaidizi daraja la kwanza na nikapanda hadi ngazi ya usimamizi. Dhamira yangu ni kuendesha taasisi yangu mwenyewe na kusaidia jamii yangu.”

Baba yangu alifariki kabla hajatimiza dhamira hiyo.

Miezi michache kabla ya kufariki, alikuwa amemaliza kusajili kampuni yake. Alikusudia kutoa huduma za kifedha na kusaidia jamii yake. Lakini hakupata nafasi ya kuiendesha kama alivyokuwa amepanga.

Mara nyingi hujiuliza baba yangu alikuwa anawaza nini alipoamua kustaafu, kuanzisha kampuni yake mwenyewe, na kufuatilia shauku yake ya kusaidia jamii. Ninawaza labda alijiuliza:

Je, hiki kinaweza kuendesha maisha yangu?

Je, hiki kinanifanya nijisikie hai na amani kwa kuwa ninakipenda?

Je, kinanisaidia kuwa mtu wa aina gani?

Siku zote huwa natafakari na kujiuliza maswali hayo. Na sasa, kwako wewe, katika hatua yoyote ya maisha uliyonayo, tafuta muda jiulize kuhusu kazi yako:

Je, hicho unachokifanya kinaweza kuendesha maisha yako?

Je, hicho unchokifanya kinakufanya ujisikie hai, na amani na unakipenda?

Je, hicho unachokifanya kinakusaidia wewe kuwa mtu wa aina gani?

Kazi nzuri ina majibu yote matatu, hata kama kipengele kimoja kinakuwa cha kipaumbele kwa sasa. Kazi bora yenye afya zaidi kwa kawaida si pesa tupu, shauku au kitu unachopenda tupu, au ukuaji tupu. Ni muunganiko wa vyote.

Panapo majaaliwa,

Fikiri kwa kina. Ishi kwa makusudi.

Watushule

Anna alikuwa ametimiza miaka mia moja lakini bado alikuwa mwenye nguvu na mwenye hekaheka sana. Siku ya kuzaliwa kwake, aliandaa chakula cha watu wanne. Alisimama kwa muda mwingi wa sherehe na hata akatuonyesha namna anavyochezaga kanisani.

Kwa udadisi, nilimuuliza ni nini kinachomfanya awe na afya nzuri hivyo wakati ana miaka mia. Alitabasamu na kutazama angani. Kisha akasema, “Mimi ni binti mpendwa zaidi wa Mungu.” Sote tukacheka. Ilikuwa ni jibu la utani lenye ujanja ujanja kutoka kwake.

Kwa muda wote ambao nimemfahamu, amekuwa akilima shamba lake na kufuga kuku. Alikuwa maarufu kwa kutembea kila mahali. Iwe anaenda shambani, kanisani, kuchota maji, au kutembelea majirani, siku zote alikuwa akitembea.

Alijulikana kwa kuwa wa kwanza kufika kanisani kila asubuhi. Alikuwa kanisani kila Jumapili.

Nakumbuka stori yake na namna alivyohamia eneo hili. Eneo hili hili ambalo leo tulikuwa tunasherehekea siku yake ya kuzaliwa. Alisafiri kutoka Tabora, akivuka zaidi ya kilomita 760 hadi kufika Kigamboni, Dar es Salaam, kuanzisha maisha yake mapya.

Aliacha kazi ya ualimu Tabora na kuja kujikita katika kilimo na ufugaji katika eneo hilo. Sasa Kigamboni ni mji wenye mipango ya kufanywa satellite city, lakini alipokuja, palikuwa ni pori. Zamani ilikuwa ukifika sehemu unaweka alama na mipaka na pori linakuwa lako.

Alitupikia chakula kwenye siku yake ya kuzaliwa kutimiza miaka mia moja. Haikuwa chakula cha kifahari; kilikuwa ni chakula chake cha kawaida alichokipenda kila siku. Alitupatia viazi vitamu vya kuchemsha kwa ajili ya chai, vilivyolimwa kwenye shamba lake mwenyewe.

Kwa chakula cha mchana, alitupatia wali na maharage. Vitu vyote alivitoa shambani kwake na akavipika katika jiko lake la nje. Sisi tulileta soda na vitafunwa, ambavyo hakuvipenda.

Anna, bibi yangu upande wa baba, alifariki miaka mitatu baadaye, miezi michache baada ya kutimiza miaka 103. Walinichagua mimi kusoma wasifu wake wa mazishi kwenye msiba. Kila mtu aliamini mimi ndiye nilikuwa mjukuu wake pendwa zaidi.

Baada ya kusoma wasifu na kutoa hotuba yangu fupi, nilikumbuka swali nililomuuliza miaka mitatu iliyopita kwenye siku yake ya kuzaliwa ya mia moja: “Siri yako ya maisha yenye afya ni nini?”

Wakati ule nilihisi jibu lake la “Mimi ni binti mpendwa zaidi wa Mungu” lilikuwa la kawaida tu, lakini lilibaki moyoni mwangu. Nilifanya utafiti kuhusu afya na nikagundua kwamba matatizo ya zamani zaidi mara nyingi huwa na suluhisho zilizojaribiwa na kuthibitishwa na wakati.

Ninaamini mambo bora zaidi maishani huja kwa namna ya tatu. Nafikiri maisha yenye afya sawa yanahitaji uwiano kati ya mwili, akili na roho. Mawazo haya yanatokana na uzoefu wa bibi yangu na watu wengine duniani wanaozeeka vizuri.

Mwili

Mwili ni chombo kinachobeba maisha. Mwili dhaifu hubeba maisha dhaifu; mwili wenye nguvu hubeba maisha yenye nguvu. Bibi yangu alikuwa na nguvu sana kwa mwanamke wa miaka mia moja. Bado angeweza kutembea kwenda kanisani, kupika, kucheza na kusimama kwa saa nyingi.

Nilijifunza mambo matatu muhimu kutoka kwa bibi yangu kuhusu mwili: jinsi alivyokuwa akitembea na kuufanyisha mwili wake, kile alichokula, na namna alivyokuwa anapumzika.

Mwili usiofanya kazi na mazoezi huwa dhaifu

Kibaiolojia, kiungo ambacho hakitumiki mara kwa mara au hakitumiki ipasavyo hudhoofika. Miili yetu imeumbwa kusogea na kufanya kazi. Kuanzia seli za ubongo hadi vidole vya miguu, kuna mfumo ambao mwili unatakiwa ufanye kazi.

Kuusogeza mwili na viungo huongeza mzunguko wa damu, nguvu, mchakato wa uchomaji wa chakula mwilini, mkao wa mwili, uwezo wa kusogea, nguvu za mwili, na hata hali ya moyo.

Bibi yangu alitembea sana. Kama angekuwa na saa ya kisasa ya kuhesabu hatua, ningeweka dau kuwa angekuwa anazidi hatua 10,000 kila siku kwa miaka mingi. Alikuwa anatembea au anazunguka au anafanya shughuli iliyokuwa inahitaji mwili kufanya kazi karibu muda wote tangu aamke hadi alale.

Mara nyingi alitembea huku amebeba mizigo, kama ndoo za maji ya kuogea, chakula cha kuku, vyombo vya kuosha, au mazao ya kuleta nyumbani kutoka shambani.

Alikuwa anaupa mwili kazi sana. Alikuwa akiinama kuokota vitu, akicheza kanisani, akinyoosha mikono kuchuma matunda, na akipiga magoti wakati wa kupika.

Shughuli hizi zote ziliusaidia mwili wake kubaki imara, wenye kunyumbulika, na wenye uwezo wa kutembea bila fimbo ya kutegemea hata alipokuwa na miaka mia moja.

Mtindo wake wa maisha ulimlazimisha kuwa na aina hizi za mizunguko na kuupa mwili kazi. Mtindo wa maisha wa mababu zetu uliwafanya watembee na kukimbia masafa marefu kwa ajili ya kuwinda au kulima. Wacheze kwenye sherehe. Wabebe mizigo wakati wa kilimo au mavuno.

Siku hizi mtindo wetu wa maisha ni tofauti. Tunakaa zaidi maofisini; viti vya starehe vimekuwa marafiki wetu wakubwa. Tunasafiri kwenda kazini kwa magari, pikipiki na mabasi. Baada ya kazi, tunapumzika kwenye sofa tukitazama televisheni kabla ya kwenda kulala.

Mara chache sana tunajihusisha na shughuli zinazotulazimisha kutembea au kusogea mara kwa mara, isipokuwa kama kazi yetu ni ya nguvu. Mtindo huu wa maisha husababisha matatizo mengi, kama mkao mbaya wa mwili, uzito kupita kiasi, mzunguko duni wa damu, na hatari kubwa ya magonjwa.

Kisha mtu akaamua kutatua tatizo letu kwa njia ya mkato: gym. Sasa tunaiona gym kama njia yetu kuu ya kubaki active. Gym ni nzuri, lakini inatangazwa kana kwamba mazoezi pekee ni kunyanyua vyuma au cardio.

Njia hii huvutia zaidi kwa sababu matokeo yake ni rahisi kuyaona. Kwa mfano, nilipoingia gym kwa mara ya kwanza mwaka 2011, mwaka wangu wa kwanza katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, niliona jambo hili moja kwa moja.

Nilifika huko peku na nimevaa jezi ya mpira, nikiwa na rafiki yangu mkubwa Jabir. Tulionekana hatupo sehemu sahihi kabisa. Tuliona wanaume wenye mikono mikubwa, vifua vilivyojaa, na miguu ya aina ile unayoiona tu kwenye filamu.

Tuliona wanawake wazuri wamevaa kaptula fupi sana. Walivaa sidiria za kubana zilizo tufanya tujiulize kama kweli tuliruhusiwa kuwaangalia hadharani.

Baada ya miaka mingi ya kwenda gym, naweza kufupisha siri ya kufanya mazoezi. Ni rahisi: tafuta njia ya kuusogeza na kuupa kazi mwili wako, kama vile bibi yangu alivyofanya.

Mwili unakuwa na nguvu, imara na bora unapofanya kazi. Kama hujawahi kutembea kilomita chache maishani mwako, basi anza kwa kutembea hadi uchoke. Kesho yake ongeza umbali kidogo. Fanya hivyo hadi umbali huo uanze kuhisi mwepesi.

Kisha jisukume zaidi. Anza kwa kutembea kwenye vilima au milima. Halafu ongeza uzito unaobeba au tembea kwa kasi zaidi ili kuongeza ugumu.

Unaweza kufanya hivyo popote. Hauhitaji gym ili kufanikisha hilo. Mababu zetu hawakuwa na gym, dunia ndiyo ilikuwa gym yao. Kazi za nguvu kama ujenzi na kilimo mara nyingi hutatua tatizo hilo.

Kama unafanya kazi ofisini, tafuta namna ya kufanya mwili wake usogee au ufanye kazi katika siku yako. Anza kwa kutembea, kisha ongeza kiwango cha ugumu. Inapohisi rahisi, jaribu kukimbia au kubeba uzito wa ziada ili kuendelea kujipa changamoto.

Sehemu nyingine ya jinsi ya kujenga na kutunza mwili ni kunyoosha misuli na viungo tofauti vya mwili. Kama uko kwenye miaka yako ya thelathini au zaidi, unaweza kugundua kwamba baadhi ya harakati zinaanza kuwa ngumu zaidi. Unaona kwamba inakuwa vigumu zaidi kuinama au kupiga magoti.

Labda umeona kugusa vidole vya miguu kumekuwa jambo lisilowezekana. Au ukikaa chini na kunyoosha miguu, hauwezi kuinama kuifikia. Kila sehemu inauma, kama vile umegongwa na treni—shingo, mgongo, mabega, na mapaja yote yanauma.

Haya yote ni kwa sababu umeacha kunyosha misuli yako. Misuli ni kama mpira wa elastic. Kadiri unavyozinyoosha, ndivyo zinavyokuwa na unyumbufu zaidi. Kadiri usivyozinyoosha, ndivyo zinavyokuwa ngumu zaidi.

Unapoamka, tafuta njia za kunyoosha mwili. Nyosha sehemu zote za mwili wako kwa asili. Piga magoti, tambaa, inama, vuta, sukuma, na tulia. Kadiri unavyonyoosha, ndivyo utakavyokuwa mwepesi na unyumbufu zaidi.

Chakula na vinwaji ndio nishati ya mwili

Ili mwili usogee na kufanya kazi vizuri, unahitaji nishati. Kile tunachokula na kunywa kinaamua ubora wa nishati tunayoingiza mwilini. Nishati nzuri inaongeza ufanisi wa mwili kwenye kufanya kazi yake. Nishati mbovu huathiri ufanyaji kazi wa mwili na huishia kuharibu mwili.

Sehemu kubwa ya lishe ya bibi yangu ilitoka shambani kwake. Alikuwa na unga wa mahindi, wali, maharage, mboga, mayai, nyama na viungo karibu yake. Alikula lishe ileile ambayo mababu zake walikula.

Na upishi wake ulikuwa rahisi kadiri iwezekanavyo, vitu vingi vilikuwa ni vya kuchemsha. Mara chache sana alitumia mafuta ya kupikia, ambayo sisi ndiyo tulikuwa tunamletea.

Kama una gari, usingeweka mafuta yasiyofaa kutumika. Hauwezi kuweka petroli kwenye gari la diseli ingawa yote ni mafuta. Na kwa hakika usingeweka maji kwenye gari la petroli au diseli.

Vivyo hivyo kwa mwili; haukuumbwa kutumia baadhi ya vyakula na vinywaji ili ufanye kazi vizuri. Hata hivyo, binadamu wamepata njia ya kufanya hivyo, iwe ni kwa ujinga, uraibu, au sababu tusizoweza kueleza.

Binadamu hutumia vitu vinavyouathiri mwili kila siku, kuanzia vyakula vilivyosindikwa viwandani hadi pombe kali na sigara. Na kama gari ambalo lingeharibika baadaye baada ya kujazwa mafuta yasiyofaa, mwili nao hujibu kwa namna hiyo.

Magonjwa yasiyo ya kuambukiza ni matokeo ya kuutumia vibaya mwili. Shinikizo la damu kutokana na pombe nyingi na nyama nyingi, au saratani kutokana na uvutaji sigara, vinaonyesha jinsi mwili unavyojibu mazoea mabaya.

Mababu zetu walikuwa na lishe rahisi, wakila na kunywa vitu walivyovikuta kwenye mazingira ya asili au walivyolima, kufuga na kuwinda.

Ukienda dukani au mgahawani, jiulize: bibi yako angefikiria nini kuhusu chakula ulichonunua au ulichoagiza?

Upe mwili wako nishati sahihi na utakutumikia vizuri. Kama tayari unatumia mara kwa mara vyakula na vinywaji visivyo na afya, jitahidi kuvipunguza na kutumia kwa kiasi.

Namna tunavyopumzika huathiri namna tunavyofanya kazi

Kwa miaka yote ambayo nimemfahamu bibi yangu, hakupenda sisi kukaa kwake hadi usiku sana. Alitaka kulala mapema na kuamka mapema. Alisema Mungu wake anatumia jua kama mwongozo wa maisha yake.

Jua linapotoka, yeye anaamka; jua linapozama, yeye analala. Kisayansi, kuna ushahidi kwamba miili yetu hufanya kazi kwa kuzingatia mizunguko ya asili ya mwili, yaani circadian rhythms. Tunafanya kazi vizuri zaidi tunapoamka na jua na kupumzika linapozama.

Kama unaweza, jitahidi kuifuata asili. Amka mapema, anza siku yako. Punguza shughuli jua linapozama na nenda kulala. Huo ndio usingizi wa asili ambao mwili wako unahitaji.

Ndiyo, unaweza kuendesha gari kwa umbali mrefu sana, usiku na mchana bila kupumzisha wala kufanya service; lakini kwa gharama gani? Na kwa muda gani?

Miili yetu hufanya kazi kwa namna hiyo hiyo; unaweza kuisukuma kwa siku, wiki, au hata miezi. Lakini mwishowe, uchovu utakufikia na utaharibika. Na gharama hiyo ni kubwa sana kuilipa. Unaweza kutengeneza na kubadilisha gari, lakini hauwezi kufanya hivyo kwa mwili wako.

Tafuta njia za kuupumzisha mwili wako. Lala unapoweza, angalau saa saba hadi nane. Pumzika katikati ya shughuli zenye nguvu nyingi. Chukua likizo kidogo baada ya kumaliza miradi mirefu au kazi inayochosha.

Bibi yangu alikuwa analala mapema ili kuhakikisha ana nguvu za kutosha kwa siku inayofuata. Wakati si msimu wa kupanda au kuvuna, kazi zake za mwili hupungua. Hilo husaidia mwili wake kupumzika na kupona.

Kwa muhtasari, miili yetu inahitaji kutembea, kufanya kazi na kunyoshwa viungo, kupata virutubisho, na mapumziko ili ifanye kazi vizuri kwa muda mrefu iwezekanavyo. Ukiyazingatia hayo, hautahangaika sana kuhusu kutokuwa fiti, kuwa mnene kupita kiasi, au kupata magonjwa yanayozuilika.

Akili

Mwili ni chombo kinachobeba uhai na maisha yetu; akili ndiyo namna tunavyoutafsiri uhai na maisha.

Kuna hadithi maarufu sana kuhusu mapacha waliokulia na baba mlevi. Walipokua, walichagua njia tofauti. Pacha wa kwanza akawa mlevi. Alipoulizwa kwa nini, akasema, “Baba yangu alikuwa mlevi, ulitegemea niwaje sasa?”

Pacha wa pili alipokuwa akawa anachukia pombe. Alipoulizwa kwa nini, akajibu, “Kwa sababu baba yangu alikuwa mlevi. Sikupenda namna alivyokuwa anaishi, alivyotutesa, na jinsi alivyoharibu maisha yake. Sikupenda kuwa kama yeye.”

Mapacha wawili waliofanana kila kitu na kuishi nyumba moja chini ya baba moja, lakini walikuwa na mtazamo tofauti. Hivyo ndivyo akili inavyofanya kazi. Inaunda namna tunavyoiona dunia, tunavyotafsiri matukio, na tunavyotengeneza uhalisia wetu wenyewe.

Nilisikia hadithi kuhusu nyumba ya kwanza ya bibi yangu kuungua. Moto uliharibu kila kitu alichokuwa amekijenga kwa miaka mingi sana.

Watoto wake walipompa wazo la kumsaidia kuhamia mjini aanze maisha mapya, alisema, “Nitajenga nyumba mpya, nitaanzisha mashamba mapya, na nitapanda mazao yangu tena. Niliweza mara ya kwanza; nitaweza tena.”

Na kweli, alifanya hivyo. Hadi siku aliyokufa, aliendelea kuishi kwenye ardhi yake. Na walimzika kwenye ardhi hiyo hiyo. Huo ndio ulikuwa mtazamo wake wa maisha.

Mambo matatu muhimu kuhusu akili ni: uwazi wa kuona mambo, nidhamu, na utulivu wa akili.

Uwazi

Uwazi ni uwezo wa kuona mambo kama yalivyo na kuyakubali. Kama nilivyosema hapo awali, watu tofauti wanaweza kutafsiri hali ileile kwa namna tofauti. Mtu mmoja anaweza kuona sita, mwingine akaona tisa, kutegemea upande aliosimama na wote wakawa sahihi.

Jiweke katika mazingira yatakayokusaidia kuona mambo kwa uwazi. Hivyo utaimarisha mtazamo wako na kufanya maamuzi bora zaidi.

Mazingira tofauti na mitazamo tofauti hujenga uwazi.

Jijengee tabia ya kukutana na watu wapya, kutembelea sehemu tofauti, na kutafuta vyanzo mbalimbali vya taarifa na ujuzi kama vitabu. Tabia hizi zitakupa zana za kujenga uwazi wa akili.

Nidhamu

Akili ni kitu chenye ujanja; inaweza kuwa bosi wako au mtumishi wako kutegemea na namna unavyoitumia. Usipofanya chochote kwa makusudi, akili itakuja na mawazo ya ajabu sana.

Ipe akili yako nidhamu mara kwa mara, na unaweza kufikia malengo yako. Pia utafurahia maisha kwa namna za kuvutia. Watu wanaweza hata kukuita genius.

Unahitaji kuifundisha akili yako ifikiri nini, ifikiri lini, na ichakataje taarifa. Unahitaji kuitawala mifumo yako ya mawazo.

Ukiiacha iende ovyo, matatizo yatakufuata. Hii ni pamoja na uraibu, uvivu, wasiwasi, na hofu. Matatizo mengi ya maisha hutokana na ukosefu wa nidhamu.

Kila tatizo linalosababishwa na ukosefu wa nidhamu hutokana na kushindwa kuitawala akili.

Utulivu wa akili

Umeshawahi kusikia msemo unaosema, “unahitaji akili iliyotulia maishani.”

Ukosefu wa uwezo wa kuona mambo kama yalivyo na nidhamu huwa unasababisha vurugu ndani ya akili. Hii hufanya kuishi maisha ya shida sana.

Baadhi ya watu wanapata shida kupata amani katika mahusiano yao. Huenda wanakosa uwezo wa kuona mambo kwa usahihi katika kuchagua wapenzi sahihi. Pia wanahitaji nidhamu ili kujenga na kudumisha mahusiano yenye afya.

Wengine wanakosa amani ya akili katika kazi na taaluma zao. Mara nyingi hili hutokea kwa sababu hawakupata mwongozo wa wazi walipochagua kazi, biashara, au shughuli walizotumia miaka mingi ndani yake. Pia wanakosa nidhamu ya kubadili mwelekeo wa maisha yao ya kikazi.

Amani ya akili ni matokeo ya uwezo wa kuona mambo kama yalivyo na nidhamu; jitahidi kujenga yote mawili na utavuna utulivu huo.

Cha kusikitisha, hakuna mtu anayeweza kukuletea utulivu wa akili. Lazima uijenge mwenyewe.

Matatizo mengi ya binadamu hutoka akilini. Ukosefu wa uwezo wa kuona vitu kama vilivyo na kwa uwazi na nidhamu siku zote utaishia katika ukosefu wa amani ya akili. Jifunze kuyafanyia kazi hayo na utaongeza zana muhimu sana katika maisha yako.

Mtazamo wako wa akili unaamua namna unavyoona maisha. Ili upate amani ya akili, unahitaji uwezo wa kuona vitu kama vilivyo na nidhamu. Hivyo ndivyo utakavyoweza kutafsiri maisha kwa namna inayokufaa.

Nafsi/Roho

Hii ni mada ambayo kwa watu wengi ni kama mwiko fulani. Kutokana na ujinga, udanganyifu, na kutokuwa na uhakika, watu wengi wanahangaika na masuala ya kiroho.

Bibi yangu aliposema, “Mimi ni binti mpendwa zaidi wa Mungu,” nilihisi viongozi wa kanisa walikuwa wamemshawishi. Ilionekana kama anaamini kila kitu maishani kinazunguka kwa Mungu. Nina marafiki na ndugu wengi wanaofanya mada ya Mungu ionekane ya kuudhi au ya kutia mashaka.

Sasa natambua kwamba bibi yangu alikuwa akizungumzia sehemu ya kiroho ya afya yake.

Utafiti wangu ulinionyesha mambo matatu muhimu: maana ya maisha, kuishi kwa kulingana na maana hiyo, na kuamini katika kitu kikubwa kuliko wewe mwenyewe.

Maana

Maisha yanaweza kumaanisha chochote kwa mtu yeyote; na hilo ndilo linaloyafanya yawe magumu. Maana ya maisha ya bibi yangu na yangu ni kama mchana na usiku. Maana yangu ni tofauti na yako. Na hilo ndilo pia linaloyafanya yawe na maana.

Katika harakati yangu ya kuelewa maana ya maisha, nilijifunza kusimama na kujiuliza maswali haya:

Kwa nini nipo hai duniani?

Maisha yangu ni kwa ajili ya nini?

Ni nini kinachofanya mateso yawe na thamani ya kuvumiliwa?

Ni kitu gani kinachostahili kuyatoa maisha yangu kwa ajili yake?

Niligundua maana ya maisha kwangu ni mimi kuwa bora kwanza. Kuwa binadamu bora, mtoto bora, rafiki bora, jirani bora na mfanyabiashara bora. Nikiwa bora nitakuwa na nyenzo na uwezo wa kuwasaidia wengine kuwa bora zaidi katika muda huu mfupi tulio nao hapa duniani. Maisha yangu ni ya kutumikia, na yanastahili mateso yote yanayohitajika ili kufanya hivyo.

Kusikia ndugu, mwanafamilia, rafiki, au hata mtu baki akisema kwamba nilibadilisha maisha yake kuwa bora kunaniletea furaha kubwa sana. Kujua hilo kunafanya juhudi zangu zote ziwe na thamani.

Ninapenda simulizi na hadithi zenye mafunzo ya maisha tangu darasa la tatu katika Shule ya Msingi St Joseph. Sijawahi kuacha kutafuta maarifa na kuyatumia katika maisha yangu. Pia sijawahi kuacha kusimulia watu au kuweka sehemu yeyote ambayo wengine watayapata pia.

Nitatoa msaada wa maarifa kupitia mazungumzo ya mtu mmoja mmojo tukikutana, kwenye simu, au kupitia mtandao. Nitafanya hivyo kwa kuandika picha, video, sauti, au njia yoyote mpya inayojitokeza.

Sikuacha kufanya hivyo nilipokuwa shule ya msingi, sekondari, chuo kikuu, au nilipokuwa nafanya kazi PwC. Sikuacha nilipoanzisha biashar yangu ya kwanza, na sijaacha sasa nikiwa mjasiriamali mwenye uzoefu.

Hiyo ndiyo dhamira yangu. Hiyo ndiyo inayoyapa maisha yangu maana: kuwa bora zaidi na kuwasaidia wengine kufanya hivyo kupitia hadithi na mawazo yanayochochea fikra na kukua. Yako ni ipi?

Kaa chini na jibu maswali haya ya muhimu zaidi:

Kwa nini upo hai duniani?

Maisha yako ni ya nini?

Ni nini kinachofanya mateso yawe na thamani ya kuvumiliwa?

Ni kitu gani kinachostahili kuyatoa maisha yako kwa ajili yake?

Usipoyajibu maswali hayo, siku zote utahisi kuna kitu kinakosekana, bila kujali unafanikisha nini. Unaweza kuwa na pesa zote duniani, familia na marafiki bora kabisa, lakini unapolala usiku utahisi upweke wa ndani.

Umetumia miaka mingi kuingia katika tafsiri za wengine kuhusu maana ya maisha. Mtu alikuambia nenda shule, pata kazi, fanya kazi hadi ustaafu, kisha ufe. Je, hicho ndio kitu pekee kwenye maisha yako?

Huenda umesikia kuhusu fursa ya biashara inayoahidi pesa nyingi. Ukaanzisha na ikaleta faida, utajuaje wakati umefika kusema unayo faida ya kutosha? Na utafanya nini na utajiri huo?

Inawezekana kuna mtu alisema unapaswa kuwa kiongozi na kukusanya nguvu na mamlaka, na ukafanya hivyo. Lakini utajuaje lini inatosha? Na utafanya nini mamlaka yatakapobadilisha mikono?

Kile ulicho nacho, unachofanya, unaowajua, na ulipo haviwezi kufafanua maana ya maisha yako. Kaa chini na jibu maswali haya ya muhimu zaidi:

Kwa nini upo hai duniani?

Maisha yako ni ya nini?

Ni nini kinachofanya mateso yawe na thamani ya kuvumiliwa?

Ni kitu gani kinachostahili kuyatoa maisha yako kwa ajili yake?

Ukishayapata majibu hayo, utaanza haraka kupanga unachofanya, unafanya na nani, na unafanya vipi. Maisha peke yake hayana maana. Utalazimika kutafuta maana yako mwenyewe na kuipa maisha. Usipofanya hivyo, mtu mwingine atakupangia maana yake.

Kuishi kulingana na maana ya maisha yako

Kama kutambua maana ni hatua ya kwanza, basi kuishi maisha yako kwa kufuata maana hiyo ni hatua inayofuata.

Tatizo la kwanza maishani ni kuishi bila kujua maana ya maisha yetu. Tatizo la pili ni kujua maana hiyo lakini kuishi kinyume nayo.

Watu wengi hupata maana ya maisha kwa kuitumikia jamii yao. Hilo linaweza kutokea kupitia biashara, kazi za kijamii, dini, au siasa. Lakini watu wengi wameajiriwa. Hawawezi kuacha kazi kufuata maana hiyo kwa sababu nyingi. Na wanachukia Jumatatu kila wanapoenda kazini.

Wajasiriamali wengi hujenga utajiri kupitia biashara ambazo hawazijali kwa dhati. Kisha baadaye hutoa sehemu kubwa ya pesa hizo kwa mambo wanayoyajali kweli.

Kuishi kinyume na kusudi lako ni kuisaliti roho yako. Katika Biblia Takatifu, Luka sura ya 9 mstari wa 25 inasema: “Itamfaa nini mtu kuupata ulimwengu wote, kisha ajipoteze mwenyewe?” Na katika Qur’an, Surah Al-Baqarah (2:90), inasema: “Ni ubaya ulioje wa bei waliyouza nafsi zao kwayo…”

Mfano maarufu wa kuishi kinyume na kusudi la mtu ni wa Yuda Iskariote. Wengi wanajua simulizi la jinsi Yuda alivyomsaliti Yesu, lakini mara nyingi hatufuatilii kilichotokea baada ya hapo.

Mathayo sura ya 27 mstari wa tatu inasema kwamba “Yuda alipoona Yesu amehukumiwa, alijawa na majuto. Akawarudishia makuhani wakuu na wazee vile vipande thelathini vya fedha. Katika mstari unaofuata, akasema: “Nimetenda dhambi, kwa maana nimesaliti damu isiyo na hatia.”

Baada ya hapo, akaitupa ile fedha hekaluni, akaondoka, kisha akajinyonga (Mathayo 27:5).

Unaweza kufikiria maumivu aliyokuwa nayo Yuda?

Alirudisha fedha, akaonyesha majuto hadharani, halafu akachukua uhai wake mwenyewe.

Maumivu ya nafsi na roho hayawezi kupimika na kuvumilika milele. Haijalishi umepata mafanikio gani mengine duniani, kama nafsi yako haina amani maisha yako yote yatakosa amani.

Kama unachukia kwenda kazini Jumatatu lakini unafurahia Ijumaa, inawezekana kazi yako haiendani na maana na kusudi la maisha yako.

Kama haupendi kutumia muda na mpenzi wako, mke wako, mume wako, au mtu mwingine yeyote, huenda kuna kutokulingana na maana na kusudi la maisha yako na mahusiano yako.

Kama una pesa, magari, majengo, mamlaka, na hadhi lakini bado unahisi utupu, huenda ni kwa sababu matendo yako hayaendani na kusudi na maana ya maisha yako.

Suluhisho ni rahisi: simama na ujiulize:

Kaa chini na jibu maswali haya ya muhimu zaidi:

Kwa nini upo hai duniani?

Maisha yako ni ya nini?

Ni nini kinachofanya mateso yawe na thamani ya kuvumiliwa?

Ni kitu gani kinachostahili kuyatoa maisha yako kwa ajili yake?

Ukishapata majibu hayo, kazi yako ni kuishi kila siku kwa kuzingatia majibu hayo.

Kuishi kwa ajili ya kitu kikubwa kuliko wewe mwenyewe

Bibi yangu aliposema, “Mimi ni binti mpendwa zaidi wa Mungu,” alionyesha ufahamu wa kina kuhusu maisha. Aliamini kuna kitu kikubwa mno kuliko yeye mwenyewe.

Nilimuuliza kuhusu afya yake ya kimwili na mwili wake, lakini jibu lake lilijumuisha kila kitu. Alikubali kwamba kuna kitu kikubwa kuliko yeye, yaani Mungu wake. Na aliamini kwamba, kwa yote aliyopitia, yeye alikuwa binti mpendwa wa Mungu.

Alichagua kuishi maisha yake kwa mtazamo huo. Mtazamo huo uliathiri jinsi alivyotembea, alivyokula na kunywa. Ulimsaidia kupata uwazi, kujenga nidhamu, kugundua maana ya maisha yake, na kuishi kulingana nayo.

Njia bora ya kuyaelewa maisha ni kukubali kwamba kuna kitu kikubwa kuliko wewe kinachofanya kazi katika ulimwengu. Sasa, kwa sababu ya utandawazi na taarifa, mara nyingi tunatumia neno Mungu.

Iwe mtu ni Muislamu, Mkristo, au Mhindu, wazo la uwepo wa Mungu ni la ulimwengu mzima. Hata wale wasio wa dini hutambua kwamba kuna kitu kikubwa na chenye nguvu zaidi katika ulimwengu kuliko binadamu.

Wengine wanakiita mizimu ya mababu, wengine Karma, wengine nguvu asilia, na wengine wanaita sayansi. Kile ambacho wote tunakubaliana nacho ni kwamba sisi binadamu tuna mipaka katika nguvu, ufahamu, ushawishi, na taarifa kuhusu mengi yanayotokea duniani.

Tunahitaji mahali pa kujiegemeza na dira itakayotuelekeza kwenye nchi ya ahadi. Kama dini yako inasema nchi hiyo ni mbinguni, basi sawa. Kama inasema ni mahali panapoitwa Nirvana, bado sawa.

Jiunge na jamii ya watu wanaoshiriki maadili yako, imani zako kuhusu maisha, na imani katika nguvu ya juu. Hilo mara nyingi huleta amani kwa roho. Nenda msikitini na kanisani. Nenda sehemu ya kuabudu.

Baadhi ya watu wenye huzuni zaidi duniani ni wale wanaofanya kila kitu kwa ajili yao wenyewe tu. Wanaishi tu ndani ya vichwa vyao na hawana tumaini wala imani katika kitu kikubwa kuliko wao.

Maisha huwa rahisi zaidi unapokubali kwamba kuna nguvu ya juu inayofanya kazi katika ulimwengu. Mtazamo huo hukusaidia kupata majibu bora zaidi kuhusu kusudi la maisha yako.

Hilo huleta uwezo wa kuona mambo kama yalivyo na nidhamu, na kusaidia akili kubaki thabiti katika kuishi kulingana na kusudi letu. Mtazamo huo hufanya maamuzi kuhusu nini cha kula, kunywa, jinsi ya kusogea, na lini kupumzika kuwa rahisi zaidi. Utakuwa na kusudi la wazi la kukuongoza. Na unahitaji kuwa katika hali yako bora ya kimwili, kiakili, na kiroho ili kufanya hivyo.

Ningependa sana ningekuwa na mazungumzo ya kina zaidi na Anna, bibi yangu, kuhusu afya yake kwa kuzingatia mwili wake, akili yake, na roho yake. Lakini najua angegusa hoja hizi kuu.

Huenda angependekeza nisome haya kwenye mazishi yake. Haya yanabeba somo bora zaidi kuhusu afya na maisha yenye maana. Kwa kuwa hukuwahi kuwa sehemu ya maisha yake, tafadhali ichukulie hii kama wasifu wake wa mazishi.

Unaweza kuwa hauna ugonjwa, lakini hiyo haimaanishi una afya. Mwili uliofiti unaweza bado kuwa na akili yenye vurugu; hiyo si afya. Akili iliyo fiti lakini ndani ya mwili dhoofu na uliochoka si afya. Mwili ulio fiti wenye akili iliyomakini hauna maana kama roho haiko sawa na kusudi lake.

Kumbuka kwamba mwili wako hubeba uhai, akili yako hutafsiri uhai huo, na roho yako huupa maana.

Mpaka wakati mwingine,

Fikiri kwa kina. Ishi kwa makusudi.

Watushule

Kusini mwa Afrika, Ufalme wa Zulu uliinuka na kupata nguvu. Kufikia karne ya 19, upanuzi wake ulikuwa mkubwa sana kiasi kwamba uliwalazimisha baadhi ya makabila kuikimbia Zululand. Zwangendaba aliwaongoza watu wa Ngoni kutoka Zululand.

Aliwaongoza watu wake hadi Ziwa Tanganyika. Ziwa hili linapakana na Tanzania, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Burundi, na Zambia. Zwangendaba aliwaruhusu watu wake kuchukua maeneo ya makazi katika ukanda huo. Moja ya makundi hayo lilienda hadi kijiji cha Peramiho huko Songea, kusini mwa Tanzania.

Miongoni mwa watu waliohamia Peramiho alikuwemo kijana shupavu aitwaye Mphami Chitingili pamoja na kaka yake. Walipata wenza na kufunga na kuanzisha nao familia. Wakatengeneza marafiki na majirani huku wakilea familia yao.

Baada ya miaka kadhaa, wamisionari kutoka Ujerumani walikuja kwenye maeneo yao. Padre Cassian Spiss alianzisha Peramiho Abbey tarehe 31 Julai 1898. Alitoka katika shirika la Missionary Benedictines la mtakatifu Ottilien na alikuwa amewasili Afrika Mashariki mwaka 1888.

Kufikia mwaka 1910, utawala wa kikoloni wa Kijerumani ulikuwa umechukua udhibiti wa kijeshi wa Peramiho. Uwepo huo wa kijeshi pia uliimarisha uwepo wa wamisionari wa Kijerumani.

Wale waliopinga waliuawa au kulazimishwa kukumbatia utamaduni wa Kijerumani. Mphami alikuwa miongoni mwa wachache waliokimbia kijiji hicho ili kuukwepa ushawishi huo. Baada ya kuondoka katika eneo la wamisionari, aliingia katika jamii ya Kiislamu. Akasilimu na kuwa muislamu.

Watu wengine waliobaki waliingia chini ya udhibiti wa jeshi la Kijerumani. Nao wakaunganishwa kwenye jumuiya ya kimisionari, wakabatizwa na kuwa wakristo. Humo alikuwemo kaka yake Mphami, yeye akawa mkristo.

Kufikia katikati ya miaka ya 1900, familia ya Mphami ilikuwa imekua hadi kufikia watoto zaidi ya kumi, wajukuu zaidi ya thelathini, vitukuu zaidi ya sabini, na vilembwe wengi. Kaka yake Mphami naye alikuwa na familia ya ukubwa unaokaribiana na huo.

Mama yangu alikuwa miongoni mwa mamia ya vitukuu wa kike wa Mphami Chitingili. Ili mimi nizaliwe, ilihitajika mlolongo mgumu wa matukio kutokea kwa Mphami. Na yeye kuna vingi vilitokea mpaka kufika Peramiho kutoko kusini mwa Afrika.

Aliacha ndugu wengine, familia, marafiki, jamaa na majirani. Na huo ni upande mmoja tu wa historia ya familia yangu; hatuwezi hata kwenda ndani zaidi upande wa baba yangu.

Katika mchakato wa kujitambua, ilinibidi kuwaelewa wote ninaohusiana nao. Mbali na ndugu zangu wa tumbo moja, nina ndugu wengi upande wa baba na mama. Nina marafiki wengi niliowatengeneza kwa muda na mazingira tofauti. Nimewahi kupenda, kupendwa na kuwa kwenye mahusiano mengi ya kimapenzi pia.

Hiyo ndiyo njia aliyopitia Mphami Chitingili, na hiyo ndiyo njia ambayo kila mtu hupitia. Katika maisha yetu, tutajikuta tukiwa kwenye mahusiano mengi. Sisi ni sehemu ya familia fulani, na tutapenda au kuanzisha familia zetu wenyewe. Katika safari hii yote, pia tunapata ndugu na marafiki.

Sote tunaweza kukubaliana kwamba mahusiano ni muhimu zaidi maishani, lakini pia ndiyo magumu zaidi. Tunawahitaji watu ili kuishi vizuri, lakini watu pia ndio chanzo cha baadhi ya maumivu yetu makubwa sana.

Kwenye yale mambo muhimu matatu kwenye maisha, kazi, afya na mahusiano, hayo ya kwanza ya kazi na afya yanategemea sana mtu peke yake. Lakini mahusiano ni tofauti.

Yanamhusisha binadamu mwingine mwenye mahitaji, majeraha, matarajio, nafsi, kumbukumbu, na uhuru wake. Hilo ndilo linaloyafanya kuwa sehemu yenye maana zaidi maishani, lakini pia ngumu zaidi.

Watu waliomo katika maisha yetu wanaweza kuwa baraka zetu kubwa zaidi au mizigo yetu mikubwa zaidi. Lengo la makala hii ni kujadili vitu muhimu vya kujua na kuzingatia kwenye mahusiano yetu.

Kama ambavyo tulijadili kuwa vitu muhimu kwenye maisha vinakuja kwa tatu, basi na mahusiano pia yana nguzo tatu:

Familia, Marafiki, na Mapenzi

1. Familia

Familia ina ushawishi mkubwa kwa sababu ndio chimbuko la mahusiano yetu binadamu. Kabla haujajitambua na kujua maisha ni nini, unakuwa umechaguliwa kuwa kwenye familia.

Hadithi ya Mphami ilianza na familia yake. Sijui nini kilimtokea baba yake au ndugu zake wengine huko Zululand. Alihama pamoja na kaka yake. Mimi sikuwa na chaguo la kuwa sehemu ya ukoo wa Mphami kupitia kwa mama yangu. Mama yangu pia hakuchagua.

Kila mmoja wetu hakuwa na nafasi ya kuchagua familia aliyozaliwa ndani yake. Hata hivyo familia ndio inatengeneza msingi wa kwanza wa namna tunavyoiona dunia.

Familia inatengeneza misingi mikuu miwili ambayo mara nyingi inakuwa nasi mpaka mwisho wa safari yetu hapa duniani.

Kwanza, tunajifunza na kufyonza imani muhimu za maisha, kama vile dini, mitazamo ya kisiasa, fedha, na maadili. Wanafamilia wote waliotokana na Mphami walikuwa Waislamu. Aliikubali imani hiyo na akawalea katika njia hiyo. Wanafamilia wote waliotokana na kaka yake Mphami waliishia kuwa Wakristo.

Mimi nilizaliwa na wazazi wa dini tofauti: mama yangu akiwa Mwislamu na baba yangu akiwa Mkristo. Lenzi yangu ya kuutazama ulimwengu si sawa na ya wale waliozaliwa na wazazi wawili Wakristo au wawili Waislamu.

Asili za kitamaduni pia huunda mtazamo huo. Watu waliokulia nje ya Uislamu au Ukristo huutazama ulimwengu kwa mila na desturi tofauti. Kabla ya kukubali dini mpya, Mphami na kaka yake walifuata imani za jadi za Kizulu zilizokuwa za kawaida kwa familia za kusini mwa Afrika.

Watu wa bara la Asia wengi hawafuati ukristo wala uislamu, wahindi na waarabu wengi wana imani zao pia. Hii ni kwasababu walizaliwa kwenye familia zinazofuata mila, tamaduni na desturi zao. Na wengi huishi maisha yao bila kubadilisha.

Wengi wetu hufuata dini tuliyofundishwa na familia zetu, na mara nyingi imani hizo hubaki nasi maisha yote. Hilo linaweza kutufanya tuwahukumu wale wasioshiriki dini yetu na kuwaunga mkono wale wanaoshiriki imani yetu.

Hali ni ileile kwa siasa. Ikiwa familia yako ilikuwa inapenda chama fulani cha kisiasa au wazo fulani, kuna uwezekano mkubwa nawe ukashikamana nalo maisha yote.

Kama unatoka katika familia tajiri, utakuwa na mtazamo tofauti kuhusu fedha. Unaweza kuamini kwamba watu wanaweza kutumia fedha kufanya mema katika jamii. Huenda una ujuzi, uzoefu, na maarifa kuhusu namna ya kupata fedha, kuzisimamia, na kuzikuza.

Kama ulikulia katika familia yenye matatizo ya fedha, unaweza kuamini kwamba matajiri wengi ni waovu. Unaamini kwamba fedha ndiyo chanzo cha maovu yote. Kwa hiyo, huenda ukakosa ujuzi na uzoefu wa kutafuta, kuhifadhi, na kukuza fedha. Unakuwa katika mzunguko usioisha wa kuhangaika.

Kama ulikulia katika familia iliyovunjika au nyumba isiyo na furaha, kuna uwezekano mkubwa ukaumba hali kama hiyo baadaye maishani. Hautazami familia na maadili yake kama wale waliokulia katika familia imara.

Haukuwa na chaguo la familia yako, imani zao za dini, siasa, mtazamo kuhusu fedha na mahusiano. Ila una uwezo wa kuchagua zipi zimekusaidia, zipi hazina mashiko na zipi unataka kwenda nazo kwenye familia unayotengeneza.

Tafuta maadili kwa watu wengine na katika familia zao yanayokutia hamasa. Anza kuyaingiza katika maisha yako mwenyewe. Bado haujachelewa. Usipofanya hivyo, utarudia kutengeneza familia kama uliyotoka ndani yake.

Pili, familia zetu hutuwekea matarajio yaliyoundwa na historia zao na drama zao. Kila mtu mwenye jina la ukoo kama lako anaamini kuwa ana haki na jambo la kusema kuhusu maisha yako.

Wengi wetu hubeba mizigo bila hata kusimama kujiuliza kwa nini tunaibeba. Hatuangalii shinikizo hizo za kifamilia. Badala yake, tunaendelea mbele huku tukibeba mizigo isiyotuhusu.

Nina shangazi ambaye kila mara ananiuliza nitaoa lini. Wakati huohuo, binti yake ndoa yake haijadumu zaidi ya miaka mitano. Lakini bado anahisi ana haki ya kuniambia namna ya kuishi maisha yangu.

Nina binamu wa mbali. Anafikiri ninapaswa kumsaidia kupata kazi na kuwahudumia watoto wake aliowapata bila mpango kwa sababu tu wote tuna jina la ukoo moja. Nina ndugu ambao wana roho mbaya na wabinafsi, na wanategema niwe mvumilivu kwao kwa sababu tu eti“damu ni nzito kuliko maji.”

Sote hubeba mizigo hii katika maisha yetu yote. Lakini ili kuishi maisha mazuri, tunahitaji kusimama na kuishusha. Lazima tuchague kwa busara ni mizigo na matarajio gani tuyahifadhi na yapi tuyatupilie mbali.

Unahitaji kuweka mipaka kwa kila mtu katika familia na ukoo wako. Ni maisha yako, kwa hiyo unaweza kumwambia mtu yeyote hapana. Hilo linawahusu hata wazazi wako au hata yule bibi pale mtaani anayesema kuwa ni bibi yako kwasababu yeye alisoma na bibi yako shule ya msingi. Haujawahi kumuona maishani, lakini anategemea umtunze na kumjali.

Familia haziweki shinikizo, matarajio, au madai kwa mtu ambaye hafanyi chochote kikubwa. Wanadai vitu hivyo kwa sababu kuna jambo fulani linaendelea katika maisha yako. Mara tu jambo hilo linaposimama, unapoteza umuhimu kwao.

Sote tunawajua wanafamilia ambao hawaalikwi kwenye matukio. Hawapewi kipaumbele na hawaulizwi kuhusu chochote. Usiposimama na kuishusha mizigo yako, siku moja hautabaki na chochote, na hautakuwa tena na nafasi ndani ya familia.

Ndugu ambao walikuwa wanaomba misaada kwa baba aliyekuwa na kazi, biashara na uwezo kiuchumi ndio ndugu hao hao ambao huenda mahakamani kudai mirathi ya familia ya baba aliyefariki.

Kaka na dada ambao wanadamu nzito kuliko maji ndio hao wanaogombania mali za wazazi, wengine wanafikia hatua ya kuuana.

Njia bora ya kushughulika na familia na ndugu ni kuwa wa makusudi na mipaka.

Kuwa wa makusudi kuhusu muda, rasilimali, na nguvu unazowapa. Usishughulikiane nao kwa sababu tu ni wanafamilia na mna jina moja la ukoo. Shughulikiana nao kwa sababu ni watu wazuri wanaokujali, na wewe pia unawajali. Unafurahia kuwa pamoja nao.

Ni muhimu kujijenga kwanza wewe binafsi ili uwe na uwezo wa kuwajenga wengine. Hauwezi kutoa msaada ambao hauna kwa sababu ya matarajio ya watu. Usikubali kubeba mizigo ambayo haikuhusu kwa sababu damu ni nzito kuliko maji.

2. Marafiki

Kumbukumbu yangu ya kwanza ya marafiki ni Ibrahim, Robert, na Elisha nilipojiunga na chekechea. Nakumbuka baadhi ya vituko vya usumbufu tulivyokuwa tukivifanya wakati wa mapumziko ya chakula cha mchana. Baadaye tuliungana pamoja katika Shule ya Msingi St Joseph’s.

Nimekutana na marafiki wengi katika hatua tofauti za maisha, kuanzia shule ya msingi na chuo kikuu hadi sehemu mbalimbali za kazi. Wengine niliwapata kupitia mpira wa miguu, na wengine kwenye mitandao ya jamii.

Na pia nimepoteza marafiki wengi maishani. Nilipoteza mawasiliano na marafiki mara tu tulipomaliza shule au chuo kikuu. Nilipoteza uhusiano na wengi nilipoacha tu kazi. Nilipoteza marafiki niliowapata kwa sababu nilibadilisha sehemu ya kuishi, Nimewapoteza wengine kwa kifo.

Marafiki tofauti katika hatua tofauti za maisha walinijenga kuwa nilivyo. Baadhi yao walinijengea mazoea mazuri, msukumo, hekima, na roho ya kuthubutu. Wengine walikuwa washawishi wakubwa wa tabia zangu zote mbaya nilizozijenga.

Sote tunakusanya marafiki tofauti katika hatua tofauti za maisha. Urafiki ni mahusiano ya pekee kwa sababu ni familia tunayochagua. Hata hivyo, pia ni familia ambayo tunaweza kuiachia kwa urahisi zaidi kuliko ndugu zetu wa damu pindi njia zetu zinapotofautiana.

Utafiti unaonyesha kwamba kila mtu, katika umri wowote, huwa na marafiki wachache tu wa kweli. Hao ni watu watakaokuwapo unapowahitaji, watasherehekea ushindi wako, na kuhisi maumivu yako.

Ni muhimu kuwatambua hao marafiki wako wachache na kujitahidi kuwa rafiki mwema kwao. Kuna mtu aliwahi kusema kuwa binadamu anakuwa na tabia zinazoendana na wastani wa watu watano wanaomzunguka.

Tambua marafiki zako wa kweli watano na wekeza nguvu kwao. Kujuana na watu wengi haimaanishi una marafiki wengi. Ukipata shida kwenye maisha una watu chini ya watano ambao watakua tayari kuhangaika na wewe usiku na mchana. Ukiwa na mafanikio utapata watu hata kwa maelfu.

Pia usichanganye watu unaojuana nao au unaofanya nao kazi na kuhisi hao ni rafiki zako. Hao ni wafanyakazi wenzako. Wote mpo hapo kutafuta riziki sio marafiki. Ikitokea inabidi wachague wewe na kazi unajua watakachochagua, kwasababu na wewe ungefanya hivyo pia.

Kudumisha urafiki kunahitaji uwe wa makusudi. Mnahitaji kuwasiliana mara kwa mara. Mnahitaji kupata muda wa kukutana na kuzungumza. Unahitaji kuwapo kwa ajili yao katika nyakati zao za raha na shida.

Ukifikiri kwamba wewe ndiye wa muhimu zaidi katika urafiki, watu wataona. Na polepole wataanza kujitenga na wewe. Hakuna mtu anayetaka kuwa mwigizaji wa pembeni katika hadithi yako ya maisha yenye ubinafsi.

Usidanganyike na kujifanya muhimu sana kwa marafiki. Kila siku wao ndio wakutafute wewe. Kila siku wao ndio wasapoti biashara yako, malengo yako na ndoto zako. Kila siku wao ndio wakutembelee. Urafiki ni majukumu ya pande mbili.

Marafiki wa kweli hawajali kama wewe ni tajiri au maskini. Hawajali kama una cheo kikubwa au kidogo. Hawajali kama wewe ni maarufu au la. Hawajali kama una sura nzuri au la. Wataishi na wewe kwa namna ileile na watakuwa waaminifu kwako. Na wewe pia unapaswa kufanya vivyo hivyo.

Marafiki bora ni wale uliowapata wakati hauna kitu, una matatizo na unapitia shida. Marafiki bora ni wale uliowatengeneza utotoni, shuleni au chuoni. Marafiki bora ni wale wanaokujua wewe nje ya mitandao ya jamii.

Unavyozidi kuzeeka, ndivyo inavyokuwa vigumu zaidi kupata marafiki wazuri na wa kweli. Jifunze kushikilia urafiki uliojenga tangu utotoni. Ni vigumu kuwabadilisha marafiki wa kweli wa muda mrefu.

3. Mahusiano ya kimapenzi

Mara ya kwanza nilipohisi kuvutiwa na mtu ambaye hakuwa familia wala rafiki nilikuwa na umri wa miaka kumi na miwili. Kulikuwa na msichana mmoja aliyehamia katika shule yetu ya msingi St Joseph. Nilijikuta nikihisi kutokuwa sawa akiwa karibu nami.

Alipokuwa karibu, nilijikuta nikikosa maneno. Niligundua nilikuwa na aibu zaidi, kimya zaidi, na tofauti. Kwa kawaida nilikuwa naongea sana, matani na mizaha mingi mno. Lakini nikiwa karibu naye, yote hayo yalitoweka. Pia niligundua nilikuwa nampa kila alichoniomba: vitabu, daftari, kalamu zangu, na hata chakula changu wakati mwingine.

Wakati huo, sikujua mapenzi ni nini, hivyo nilihisi ni aina fulani tu ya urafiki kwa mwanamke. Tulipomaliza shule ya msingi na kila mmoja kwenda njia yake bila mimi kukiri hisia zangu, niligundua kuwa yale ndio mahaba.

Miaka imepita sasa; nina uzoefu wa kupenda na kupenda. Nimejifunza kwamba unaweza kumpenda mtu, na kutaka kuwa naye muda wote. Pia nimejifunza kwamba unaweza kumpenda mtu na usitake kabisa kuwa na jambo lolote na yeye.

Watu wanaanzisha mahusiano ya kimapenzi kwa sababu tofauti. Wengine huhisi vipepeo visivyoelezeka tumboni wanapokuwa karibu na mtu fulani. Wengine huvutiwa na muonekano wa watu.

Kwa baadhi, ni kwa sababu watu hao huwafanya wajisikie wa pekee. Kwa wengine, ni kwa sababu wametumia muda mwingi nao kiasi kwamba wameambatana nao kihisia.Wengine huingia kwa sababu familia au jamii imepanga hivyo.

Katika maisha yangu, nimejifunza kwamba namna unavyoanza uhusiano wa kimapenzi si jambo muhimu sana. Muhimu ni nani unaanza naye mahusiano na unafaya vitu gani kwenye hayo mahusiano.

Watu wawili hujenga mahusiano wa kimapenzi. Kadiri kunavyokuwa na mwingilio mdogo kutoka kwa wengine—ikiwemo familia, marafiki, na wenzangu wa kazi—ndivyo ilivyo bora zaidi.

Kama watu wawili walio kwenye uhusiano hawana msimo na maamuzi ya pamoja basi msingi mzima wa mahusiano yao unakuwa ni dhaifu.

Mtazamo wangu kuhusu mahusiano ya kimapenzi unaweza kufupishwa katika mambo matatu:

Jambo la kwanza ni kumkubali mwenzako kama alivyo. Binadamu tumeumbwa tofauti, tumelelewa tofauti na tumepitia maisha tofauti. Na mpenzi wako naye ni hivyo hivyo. Kumpenda au kukupenda wewe haifanyi yeye aache kuwa tofauti.

Mpenzi wako haioni dunia kama unavyoiona wewe. Familia yake ilimpa mitazamo na malezi tofauti na wewe. Marafiki zake wamemjengea tabia tofauti na zako. Mahusiano yake yaliyopita yalikuwa na watu tofauti na wewe. Kama ambavyo wewe ni wa utofauti na yeye.

Hiyo ina maana kwamba haoni ulimwengu kama wewe unavyouona. Hawezi kuwa kama wewe. Hakuna tatizo lolote kwa mtu mwingine kuwa tofauti. Wewe unaweza kuona sita na yeye akaona tisa katika hali ileile, na huenda nyote wawili mkawa sahihi.

Kukubali tofauti za mwenza wako kutakusaidia kumthamini na kumpenda kwa jinsi alivyo. Kushindwa kufanya hivyo ni mafuta ya mabishano yasiyo ya lazima, drama, na mateso.

Pili, kila mwenza lazima ajifunze jinsi ya kuwasiliana na mwenzake. Kila kitu maishani hurudi kwenye mawasiliano. Nchi huingia vitani kwa sababu ya mawasiliano mabovu, na nchi huunda ushirikiano kwa sababu ya mawasiliano mazuri.

Mawasiliano mazuri huleta amani kwa wenzi wa kimapenzi, lakini mawasiliano mabovu huleta migogoro. Kujua nini cha kusema, wakati gani wa kusema, na namna gani ya kusema ni jambo la msingi sana. Hilo humsaidia mtu mwingine ajisikie kuheshimiwa, kupendwa, na kutunzwa.

Kama una mpenzi ambaye hajui muda wa kuongea, muda wa kukaa kimya, muda wa kuomba msamaha basi kuna shida kubwa sana. Kama wewe haujui kitu gani cha kusema mbele za watu na kitu gani cha kusubiri mkiwa wawili basi una changamoto.

Jambo la tatu ni kwamba mahusiano ya kimapenzi hayapo ili kumkamilisha mtu yeyote. Hili huenda likawa jambo muhimu zaidi. Hauingii kwenye mahusiano ukiwa umevunjika ukitarajia mwenza wako akukamilishe au akurekebishe. Wala wewe si mkamilifu kiasi cha kumrekebisha mwenza wako au kumkamilisha.

Kauli kama “mke akiwa na furaha, ndoa na maisha huwa na furaha” ni uongo tu. Unahitaji mtu mwenye furaha ili kujenga maisha yenye furaha. Ikiwa mume hana furaha, hakuna kitu atakachoweza kumpa mke wake ili awe na furaha. Mume asiye na furaha anapojaribu kumfurahisha mke wake, hiyo ni tiketi ya majanga.

Ni muhimu kujijenga wewe na kuwa bora ili uweze kulete ubora kwenye mahusiano. Hauwezi kumsaidia mtu anayezama kama haujui kuogelea. Jifunze kuwa na furaha ukiwa peke yako, na utaumba mazingira ya furaha pamoja na mwenza wako.

Jifunze kujitegemea mwenyewe kwanza kabla ya kutegemewa na mwenza wako. Jifunze kujipenda mwenyewe kabla haujatoa upendo kwa mtu. Jifunze kujijali mwenyewe kabla haujaanza kumjali mtu.

Ukimpata mwenza ambaye na yeye ana furaha akiwa peke yake, anajitegemea, anajipenda na kujithamini basi atakuja kwenye mahusiano akiwa bora zaidi na mahusiano yatakuwa na nafasi kubwa ya kukua.

Ingawa nimesema kumkubali mwenzako kama alivyo, kujua namna bora ya kuwasiliana na kuhakikisha hauendi kwenye mahusiano ukitegemea mwenza wako akukamilishe bado kuna kitu kimoja muhimu zaidi;

Ni lazima uchague mtu sahihi wa kuingia kwenye mahusiano. Sio kila mtu ni sahihi kwa ajili yako. Mtu anaweza kuwa sahihi kwa wazazi, marafiki, majirani au mitandao ya jamii lakini sio sahihi kwako.

Ukiwa na mtu ambaye sio sahihi kwenye mahusiano haijalishi utafanya nini, hamna utakachopatia na hamna mtakapofika. Unaweza kufa kwa ajili ya hayo mahusiano na bado utaambiwa haujafa vizuri.

Tumeangalia kwa undani nguzo tatu za mahusiano; familia, marafiki na mapenzi. Na tumeweza kujadili baadhi ya vitu vya muhimu sana kujenga mahusiano bora ili kutengeneza msingi wa nguzo ya maisha ya mahusiano.

Mahusiano yako yakiwa imara, basi kazi na afya yako nayo itakuwa kwenye nafasi nzuri zaidi ya kuwa imara.

Binadamu kwa asili ni viumbe wa mahusiano. Hakuna anayekuwa mtu akiwa peke yake. Uzuri wa mahusiano ndiyo pia unaoyafanya yawe magumu. Mahusiano ni muhimu kwa sababu yana uhai. Hubadilika. Yanahitaji msamaha, subira, mawasiliano, kujitoa, na ukomavu.

Maumivu mengi ya mahusiano hayasababishwi na chuki, bali na kutokomaa. Watu huumizana kwa sababu ya kiburi, ubinafsi, mawasiliano mabovu, kutokujiamini, majeraha ya zamani, na matarajio yasiyo halisi.

Maisha mazuri hayajengwi kwa kukwepa ugumu wa mahusiano, bali kwa kujifunza namna ya kuyashughulikia vizuri. Lengo si kuwa na mahusiano makamilifu. Lengo ni kuwa na mahusiano sahihi kwako.

Safari yangu ilianza muda mrefu kabla ya Mphami Chitingili kutoka Zululand huko Afrika Kusini, na sasa niko hapa pamoja nawe. Huenda unasoma haya ukiwa mwanafamilia, rafiki, mwenzangu wa kazi, jirani, mpenzi, mpenzi wa zamani, au mtu ambaye tulikutana naye mtandaoni.

Najua kuwa mimi nikiwa bora, basi nitakuwa na mahusiano bora kwako. Na wewe ukiwa bora, utakuwa na mahusiano bora na mimi. Na hii ndio njia sahihi ya kujenga mahusiano yako yote, na familia, marafiki na mapenzi.

Makala itakayofuata tuaangalia msingi wa pili wa maisha, afya. Tutaangalia afya ya mwili, akili na roho. Tutaangalia jinsi afya duni inavyoweza kupunguza sana ubora wa maisha yako na kuzuia uwezo wako.

Panapo majaaliwa

Fikiri kwa kina, Ishi kwa makusudi.

Watushule

Na nilitoa ahadi kuwa siku zinazofuata nitaelezea kwa undani ni vitu gani ndani ya mahusiano, afya na kazi ni muhimu pia. Lakini kabla sijafikia huko nimeona umuhimu wa kuzungumzia kitu ambacho watu wengi hatupendi kusikia lakini kitatokea kwenye maisha yetu.

Mahusiano, afya na kazi ni muhimu kwenye maisha lakini sio kwa usawa wala kwa wakati mmoja.

Utotoni mahusiano ni kila kitu, familia na ndugu zetu ndio dunia yetu. Maisha yetu yote tunakuwa tunawategemea wao. Tukiwa watu wazima mahusiano yanapungua na kuisha kwa wengi, na nguvu nyingi inakuwa kwenye kazi. Na uzeeni kila kitu kinategemea afya.

Kitu kikubwa kinachobadilisha hivyo vyote ni muda. Muda ndio unafanya kitu gani kiwe muhimu na wakati gani. Na kitu kikubwa kuhusu muda ni kuwa una mwisho wake. Tulisema kuwa maisha yana mwanzo, kati na mwisho. Binadamu wanazaliwa, wanaishi, na wanakufa.

Hatukuwa na maamuzi ya kuzaliwa kwetu, hatuna maamuzi ya kufa kwetu. Tunaweza kufanya maamuzi ya mahusiano, afya na kazi kwa muda mfupi tunaopewa duniani.

Haijalishi dini, kabila, elimu, mahusiano, afya na kazi yako, wote tutakufa. Na hakuna anayejua atakufa lini, kwa njia ipi, akiwa wapi na anafanya nini basi ni muhimu kutafakari kwa umakini kuhusu hilo na kuishi maisha yetu tukitambua uhalisia.

Haijalishi kama utajua dhumuni lako la kuwa hai duniani au hautajua, ukifika muda wako kifo kitakutembelea.

Haijalishi kama unakubali dhumuni la kuwa hai duniani ni kutokana na maelezo ya dini au wanasayansi, ukifika muda wako kifo kitakutembelea.

Sikukumbushi kuhusu kifo ili uogope, nakukumbusha ili uanze kuishi.

Ukiweza kujua kwamba uhai wako unaweza kutoka sekunde yeyote baada ya kumaliza kusoma hii, itabidi ukae chini na kutafakari namna bora ya kuishi maisha yako.

Haujui siku wala saa ya kuondoka sasa kwanini unahairisha kufuata ndoto zako? Kwanini unakuwa na kiburi na dharau? Kwanini unaumia watu wasipoelewa ndoto na malengo yako? Kwanini una mkasirikia mtu ambaye pengine ndo ikawa mara ya mwisho kuwasiliana?

Steve Jobs, muanzilishi wa kampuni ya Apple, watengenezaji wa simu za iPhone aliongea vizuri sana namna ambavyo kifo kinamsaidia kuishi vizuri, alisema :

“Nilivyokuwa na miaka 17, nilisoma kitu kinachosema “Ukiishi kila siku kama ni siku yako ya mwisho, kuna siku utakuwa sahihi na itakuwa siku ya mwisho.” Ikanivutia sana kwa sababu ni kweli. Kuanzia pale mpaka leo miaka 33 mbele, kila asubuhi nilikuwa najiangalia kwenye kioo na kujiuliza “ kama leo ingekuwa siku yangu ya mwisho kuwa duniani, ningependa kufanya ninachotaka kukifanya? Nikiona jibu ni hapana kwa siku chache mfululizo najua ni muda wa kufanya mabadiliko “

Sasa hive Steve Jobs ni marehemu, lakini aliishi maisha yake na mchango wake kwa dunia hautasahaulika. Mimi naandika ujumbe Hulu kupitia simu ambayo aliitengenezea musings wa kugunduliwa.

Na mimi nimepoteza watu wa karibu wengi sana ndani ya miaka kumi iliyopita. Ukiachana na kifo cha baba yangu, vifo vya marafiki zangu ambao tulikuwa tunalingana umri viliuma zaidi. Na bado vinaniuma sana.

Rafiki yangu wa kwanza alifariki akiwa usingizini. Kwa miaka mingi niliyomfahamu sikuwahi kusikia anaumwa au ana shida za kiafya za kufanya afariki usingizini. Rafiki yangu alikuwa na mtoto mdogo na alikuwa na malengo ya kufunga ndoa, malengo hayakutimia.

Kila nikienda kulala usiku huwa nafikiria kuwa na mimi naweza nisiamke asubuhi.

Rafiki yangu wa pili alikuwa mfanyabiashara anayepambana sana. Alikuwa na ofisi yake maeneo ya chuo kikuu. Siku moja kafika kazini akawa analalamika njaa ina muuma sana ingawa amekula. Watu wakawa wanacheka na kumtania. Akaagiza chakula tena na akashindwa kula, jioni akalalamika zaidi maumivu ya tumbo. Usiku alipelekwa hospitali na mke wake, akafariki asubuhi yake.

Kila nikisikia njaa baada ya kula napata hofu pengine ni shida kubwa ya kupelekea kifo pia kama rafiki yangu.

Mwanzoni nilikuwa naumia, nalia, na kupata hofu kila nikikumbuka kifo. Marafiki zangu tunaolingana umri wamefariki kwa vitu ambavyo hata mimi vingeweza kunitokea muda wowote. Ilinibidi nikae chini na kutafuta funzo kwenye maumivu yangu.

Nikagundua kifo kipo duniani ili kutukumbusha ufupi wa maisha. Kifo ni hamasa kubwa zaidi kwa viumbe hai vyote, kwa kutambua kuwa utakufa itabidi uishi kwa kusudio lako. Haijalishi kusudio lako ni la kidini, kisayansi au kipagani.

Una muda mchache wa kuwa hai, leo au kesho inaweza kuwa siku yako ya mwisho. Swali ni jee, unatumiaje muda mchache uliokuwa nao. Wewe ni kama mimi, umepoteza marafiki na ndugu wenye umri, rangi, afya na mawazo kama yako au bora kushinda wewe.

Kukumbuka kifo isiwe swala la huzuni, inabidi iwe swala la kukuhamasisha uishi maisha yako. Fuata ndoto zako, penda ndugu na marafiki, cheka kwa sauti, jifunze vitu na ishi maisha yako.

Dhumuni kuu la kuwa hai duniani ni kuishi, na kifo ni ukumbusho bora kabisa.

Siku zinazofuata tutaendelea kuangalia kwa undani vitu muhimu vitatu vya kwenye maisha, mahusiano, afya na kazi, na ni muhimu kuvizingatia vitu hivi tukiwa tunatambua kuwa tutakufa.

Hamasa ya kujua kuwa muda wako duniani ni mchache inakuwa ni sawa na petroli inayohitajika kulifanya gari la maisha yako liende. Kwa njia tofauti na muda tofauti tafuta njia za kujikumbusha kuwa maisha yako yana mwisho.

Shiriki kwenye misiba ya watu, tembelea makaburi ya watu wako waliotangulia, soma na fuatilia kuhusu historia za watu waliofariki. Na hii isikufanye uogope au kukata tamaa ya maisha, bali ikupe hamasa ya kufuata ndoto na malengo yako.

Wiki ijayo tutaanza na undani wa kuhusu mahusiano, na kwanini ni muhimu kwenye maisha ya binadamu. Wazazi, ndugu, jamaa, marafiki, wapenzi wote wana majukumu ya kufanya kwenye maisha yako kwa muda tofauti.

Panapo majaliwa,

Fikiria kwa kina, Ishi kwa maamuzi

Watushule

Nilimuuliza,

“Je, uliipitia kazi yako mara tatu?”

Akanijibu,

“Kwa nini mara tatu?”

Mwanzoni nilidhani anatania. Lakini nikagundua alikuwa anauliza kwa dhati kabisa.

Nikaanza kumweleza hadithi ya nilipojifunza kwa mara ya kwanza umuhimu wa kupitia kazi mara tatu.

Wakati nipo mwaka wa pili chuo kikuu cha Dar es Salaam, nilijiunga kwenye mafunzo kwenye kampuni ya KPMG Tanzania, mojawapo ya kampuni nne kubwa za ukaguzi duniani. Siku yangu ya kwanza kazini, nilipangiwa mfanyakazi mwenye uzoefu anifundishe na kuniongoza aliyeitwa Jeromini.

Alinipokea kwenye timu yake, kisha akaniambia jambo ambalo sijawahi kulisahau:

“Katika kila kazi—iwe ni ukaguzi au maisha—pitia kazi yako angalau mara tatu. Hakuna anayefanya kazi vizuri mara ya kwanza. Mara ya kwanza unapitia ili kuipanga. Mara ya pili unapitia ili kuona makosa ya wazi. Na mara ya tatu…”

Akasimama kidogo…

“…ni kuona makosa ambayo si rahisi kuyaona.”

Dada yangu alitabasamu kusikia stori ile na akaenda kuipitia kazi yake mara tatu. Aliona thamani yake mara moja.

Lakini swali lake lilibaki akilini mwangu.

Kwa nini tatu?

Nilivyozidi kufikiria, ndivyo nilivyozidi kugundua kuwa namba tatu inaonekana mara nyingi katika mambo muhimu ya maisha.

Kwa ujumla, maisha yana hatua tatu: mwanzo, katikati, na mwisho.

Viumbe hai hupitia mzunguko huo huo: kuzaliwa, kuishi, na kufa.

Hata vitu visivyo hai vinafanana: kuundwa, kuwepo, na kuharibika.

Na ukitazama kwa makini zaidi, utaona muundo huu kila mahali:

Zamani, sasa, na baadaye.

Akili, mwili, na roho.

Fikra, hatua, na matokeo.

Nidhamu, mwendelezo, na mafanikio.

Mtu, familia yake, na jamii yake.

Moja ya maeneo yanayovutia zaidi ni hisabati na uhandisi. Kuna maumbo mengi katika hisabati, lakini moja ya maumbo yenye nguvu na uthabiti zaidi ni pembetatu. Wahandisi na wajenzi hutegemea kanuni za pembetatu kwa sababu inabaki imara hata inapokabiliwa na nguvu. Ina pande tatu—na hizo ndizo zinazoipa uimara.

Hapo ndipo nilipoanza kufikiria kuhusu maisha yetu.

Sote tunatafuta nguvu na ubora

Sote tunatafuta uthabiti na uimara

Na maisha yetu yapo kati ya kuzaliwa na kufa.

Dhana hizi mbili zina kitu kimoja cha pamoja: namba tatu.

Inaonekana kwamba maisha thabiti, bora, imara na endelevu yanajengwa juu ya nguzo tatu:

Mahusiano.

Kazi.

Afya.

Nguzo hizi tatu zinaunganishwa kama pembetatu. Udhaifu katika moja yao huathiri nyingine zote. Kama maisha yako yanahisi kutokuwa sawa, kuna uwezekano mmoja wa nguzo hizi hauko sawa.

Mahusiano yanaweza kugawanywa katika familia na ndugu, mwenzi wa kimapenzi, na marafiki. Kila sehemu inaweza kujenga au kubomoa maisha ya mtu. Talaka, kuvunjika moyo, usaliti, au migogoro ya kifamilia inaweza kuathiri afya na kazi.

Kazi nayo inaweza kugawanywa katika sehemu tatu: kazi unayofanya kwa ajili ya kipato, kazi unayofanya kwa ajili ya mapenzi ya moyo, na kazi unayofanya kwa ajili ya kukua. Ni nadra kupata mtu ambaye ana vitu vyote vitatu kwa pamoja. Wengi wana kimoja au viwili. Hii ndiyo sababu watu wengi huhisi kutoridhika katika kazi zao—na hali hii huathiri pia mahusiano na afya.

Afya nayo ina vipengele vitatu: mwili, akili, na roho. Mwili unapokuwa dhaifu, kila kitu kinakuwa kigumu. Akili ikiwa si thabiti, maamuzi yanaharibika. Na roho ikipuuzwa, maisha yanaweza kuonekana hayana maana hata kama mambo mengine yanaonekana sawa.

Kwa hiyo, tumetambua vipengele vitatu muhimu vya maisha: mahusiano, kazi, na afya.

Hatua inayofuata ni kuvichunguza kwa undani zaidi, na kupata hekima ya vitendo na uzoefu utakao tusaidia kujenga maisha yenye uthabiti na mwelekeo.

Kama maisha yako hayako sawa, tafuta nini kinakosekana katika hizo tatu.

Na usikubali hitimisho hili moja kwa moja. Simama kidogo na jiulize:

Je, ni kweli?

Je, kina msaada?

Je, kinaendana?

Katika makala zijazo, tutachunguza kila kipengele kwa kina zaidi.

Fikiri kwa kina. Ishi kwa makusudi.

Watushule